«دارند دیوانهام میکنند!» این جملهای است که میلیونها خانواده در سراسر جهان هنگام مراقبت از والدین سالمند خود بارها و بارها یا گفتهاند یا در ذهن شان فریاد زدهاند.
از پرخاشگریهای ناگهانی و فحاشی در جمع گرفته تا پارانویای عجیب و احتکار وسایل بیارزش – گویی یک غریبه وارد خانه شما شده و جای مادر یا پدر مهربان قبل را گرفته است.
اما بیشتر این رفتارها قابل توضیح و درمان هستند. در این مقاله ۱۰ مشکل رفتاری شایع در سالمندان را با زبانی ساده و راهکارهایی عملی مرور میکنیم.با ما بمانید.
رفتارهای آزاردهنده والدین سالمند
چرا پدر یا مادرمان ناگهان اینطور شدهاند؟
بسیاری از مراقبان خانواده تصور میکنند رفتارهای عجیب والدین سالمندشان شخصی است و انگار عمداً میخواهند زندگی را برایشان جهنم کنند. اما حقیقت جای دیگری است.
در برخی موارد، سالمندان همیشه همینطور بودهاند و پیری فقط ویژگیهای شخصیتی آنها را تشدید کرده است.
اما در موارد دیگر، تغییرات رفتاری ناگهانی نشانه یک مشکل جدی پزشکی است: زوال عقل (دمانس)، افسردگی، یا حتی عفونت ساده ادراری (UTI).
نکته کلیدی: قبل از هر اقدامی، حتماً والد خود را نزد پزشک ببرید. گاهی یک عفونت ساده، تمام این رفتارها را ایجاد میکند و با یک دوره آنتیبیوتیک برطرف میشود.
۱۰ مشکل رفتاری رایج در سالمندان و راهکارهای عملی
با علم به اینکه این رفتارهای آزاردهنده ریشه در مسائل پزشکی، روانی یا ترس از دست دادن کنترل دارد، نوبت به اقدام عملی میرسد.
سراغ رایجترین مشکلات رفتاری والدین سالمند میرویم – از خشم ناگهانی و فحاشی گرفته تا احتکار وسایل و قبول نکردن پرستار – و برای هر کدام راهکارهایی ساده، آزموده شده و کمهزینه ارائه میدهیم.
اگر احساس میکنید گاهی «دیوانه میشوید» یا دیگر نمیدانید چطور با پدر یا مادرتان رفتار کنید، این ۱۰ راهنما را قدم به قدم با ما مرور کنید.
۱. خشم، پرخاشگری و انفجارهای عصبی
پدری که همیشه آرام بود حالا سر هر چیز کوچکی فریاد میکشد. مادری که هرگز صدایش را بلند نکرده بود، ناسزاهای عجیب و غریب میگوید. این صحنه برای بسیاری از خانوادهها آشناست.
علت احتمالی: سالمندی آسان نیست. درد مزمن، از دست دادن دوستان، مشکلات حافظه و از دست رفتن استقلال – همه اینها خشم فروخفتهای ایجاد میکنند که معمولاً سر نزدیکترین فرد (یعنی شما) خالی میشود.
چه باید بکنیم؟
حواس تان باشد، موضوع را شخصی نگیرید. او با شما نیست؛ با وضعیتش میجنگد.
ریشه را پیدا کنید: گرسنه است؟ درد دارد؟ داروی جدیدی شروع کرده؟
اگر احتمال آلزایمر میرود، جدال نکنید. حافظه آنها دیگر آنطور کار نمیکند.
کمک بگیرید. گاهی استخدام یک پرستار خارج از خانواده باعث میشود سالمند جلوی غریبه رفتار بهتری داشته باشد و شما هم نفسی تازه کنید.
۲. رفتارهای آزاردهنده (کلامی، عاطفی و حتی فیزیکی)
گاهی خشم آنقدر بالا میگیرد که تبدیل به توهینهای مکرر، تحقیر کردن، یا در بدترین حالت، خشونت فیزیکی میشود.
علت احتمالی: برخی سالمندان به دلیل بیماریهای شخصیتی مثل اختلال خودشیفته (NPD) و اختلال مرزی (BPD) اینگونه هستند. اما در موارد دیگر، آنها فقط احساس امنیت میکنند که جلوی شما خود را خالی کنند. این آگاهانه نیست.
در چنین شرایطی چه کنیم؟
اگر آزار فیزیکی است: فوراً با پلیس یا خدمات اورژانس اجتماعی تماس بگیرید. این خط قرمز است.
در صورت خشونت کلامی یا عاطفی : قدم به عقب بردارید. یک مراقب حرفهای استخدام کنید و خودتان چند روزی کنار بکشید. گاهی همین خلأ باعث میشود سالمند قدر شما را بفهمد.
اگر بهبود نیافت، سپردن به مرکز مراقبت طولانیمدت یا قیم را در نظر بگیرید.
۳. حمام نکردن و عدم رعایت بهداشت
احتمالاً با خود میگویید «مادرم که همیشه خوشبو و مرتب بود، چرا حالا هفتهها از حمام فرار میکند؟»
این علل احتمالی را بررسی کنید:
افسردگی: وقتی حوصله هیچ کاری را ندارند.
اعتراض به از دست دادن کنترل: آخرین چیزی که در اختیارشان مانده، «نه گفتن» به شماست.
ضعف حس بویایی و بینایی: واقعاً بوی خودشان را حس نمیکنند.
ترس: میترسند در وان لیز بخورند و زمین بیفتند، اما خجالت میکشند کمک بخواهند.
چه کنیم وقتی والدین سالمندمان از رفتن به حمام سربازمی زنند؟
علت را پیدا کنید. اگر افسردگی است، به پزشک مراجعه کنید.
وسایل ایمنی بخرید: صندلی دوش، دستگیره، سر دوش دستی.
اگر خجالت میکشد، یک مراقب حرفهای استخدام کنید.
انتظاراتتان را واقعبینانه کنید: یک یا دو بار حمام در هفته برای سالمندی که بیاختیاری ندارد کافی است.
۴. فحاشی، کلمات رکیک و رفتار نامناسب در جمع
بدترین کابوس: مادرتان جلوی مهمانان ناسزا میگوید یا پدرتان در رستوران حرفی میزند که رنگ از روی تان می پرد.
چرا والدینی که آنقدر محترم و مبادی آداب بودند اکنون در جمع فحاشی می کنند؟
این حالت به تدریج بدتر شده: احتمال زوال عقل (آلزایمر و انواع دیگر)
ناگهانی شروع شده: عفونت ادراری (UTI) – سالمندان این عفونت را با تغییر رفتار نشان میدهند، نه با سوزش ادرار.
چه کنیم وقتی والدین مان در جمع کارهای ناشایست می کنند؟
اول تست ادرار و معاینه پزشکی.
اگر دمانس نیست: صریح و محکم خط قرمز بکشید. بگویید «من این حرفها را تحمل نمیکنم.»
کمی احساس گناه مفید است: «بابا، اگر مامان الان اینجا بود، از این حرفت خجالت میکشید.»
تکنیک حواسپرتی: یادآوری خاطرات خوش قدیم. سالمندان عاشق این کارند.
۵. پارانویا، توهم و هذیان
«پرستار میخواهد مسمومم کند.» «پولهایم را دزدیدی.» «آدمهایی در اتاق هستند که تو نمیبینی.»
این صحنهها بسیار آزاردهندهتر از هر رفتار دیگری است، چون هم شما را متهم به خیانت میکند و هم از ناتوانی ذهنی آنها خبر میدهد.
علل احتمالی پارانویا در سالمندان:
عفونت ادراری
عوارض داروی جدید
کمآبی بدن
زوال عقل
راهکار (بسیار مهم):
هرگز سعی نکنید آنها را قانع کنید که اشتباه میبینند. برای آنها این توهم کاملاً واقعی است.
از تکنیک «تأیید» استفاده کنید: «میدانم میترسی. احساست را درک میکنم. کنارت هستم و خطری نیست.»
حواستشان را پرت کنید و به جای امنی ببرید.
سریعاً با پزشک صحبت کنید.
۶. رفتارهای وسواسی (پوست کندن، چک کردن مداوم، نگرانی افراطی از بیماری)
مرتب کیف پولشان را چک میکنند که گم نشود. مدام از شما میپرسند «وقت دارو شده؟» تا مرز دیوانگی. یا بیوقفه پوست دستشان را میکنند.
علل احتمالی بروز رفتارهای وسواسی در سالمندان:
اختلال وسواس فکری-عملی (OCD) قبلی تشدید شده، یا اضطراب، افسردگی و حتی زوال عقل.
در صورت بروز رفتارهای وسواسی در سالمندان چه کنیم؟
این رفتارها را نقص شخصیتی نبینید؛ این ها یکسری علامت هستند.
محرکها را پیدا کنید و حذف کنید (مثلاً اگر پوست خشک میکنند، مرطوبکننده بزنید و لباس آستین بلند بپوشانند).
در کار وسواس آنها شرکت نکنید (مثلاً همراه آنها کیف را چک نکنید).
در صورت شدید بودن، رواندرمانی و دارو کمک میکند.
۷. احتکار (ذخیره کردن وسایل بیارزش)
چرا مادرم دستمال کاغذیهای کافه را برمیدارد و توی کیفش میگذارد؟ چرا پدرم از دور انداختن روزنامههای ۵ سال پیش قیامت به پا میکند؟
چرا سالمندان به احتکار کردن گرایش می یابند؟
زوال عقل، اضطراب از آینده، ترس از فراموش کردن خاطرات؛ این ها بخی دلایل احتمالی است که منجر به بروز احتکار در سالمندان می شود.
با والدین سالمندمان که گرایش به احتکار دارند چه کنیم؟
یک «جعبه خاطرات» درست کنید: چیزهای واقعاً ارزشمند را در یک جعبه ویژه بگذارید.
سیستم بایگانی ساده بسازید.
در موارد شدید که خانه غیربهداشتی و خطرناک میشود، با خدمات حمایت از بزرگسالان تماس بگیرید. این کار یک تابو نیست؛ گاهی لازم است.
۸. قبول نکردن مراقب بیرونی
بعد از ماهها کلافگی، بالاخره تصمیم میگیرید یک پرستار حرفهای بیاورید. اما به محض ورود پرستار، پدرتان میگوید «نمیخواهم! برو بیرون!»
چرا سالمندان کمک مراقب بیرونی را سخت می پذیرند؟
برای سالمند، ورود یک غریبه یعنی «فرزندم دیگر توان یا حوصله مرا ندارد» یا «من آنقدر ناتوان شدهام که به غریبه نیاز دارم». این یعنی تحقیر.
چه کنیم سالمندان با کمک بیرونی کنار بیایند؟
بگذارید پرستار را اول در جای خنثی (کافیشاپ، مرکز شرکت) ملاقات کند.
قول «دوره آزمایشی» بدهید: «فقط برای یک هفته، ببینیم چطور میشود.»
از شرکت خدمات پرستاری بخواهید فردی با تجربه در این موقعیتها معرفی کند.
صبور باشید. بعد از یکی دو هفته که اعتماد برقرار شد، اوضاع بهتر میشود.
۹. خرج کردن بیرویه یا خساست افراطی
دو سر طیف: یا تمام پساندازشان را صرف خریدهای بیربط، قمار یا شارلاتانها میکنند – یا برای خریدن داروی حیاتی شان یک ریال هم خرج نمیکنند.
علل احتمالی افراط و تفریط ِ سالمندان در موارد مالی کدامند؟
خرج زیاد: اولین نشانه زوال عقل (قضاوت مالی از بین میرود)
خساست: ریشه در فرهنگ دوران جنگ یا سختیهای گذشته دارد
با خساست یا برعکس، ولخرجی والدین سالمندمان چه کنیم؟
باید شجاعانه وارد این بحث شوید. سخت است اما لازم است.
فرد سوم بیاورید: مشاور مالی، دوست مورد اعتماد، روحانی – هرکسی که سالمند به حرفش گوش میدهد.
راهکاری برای ولخرجی و بریز و بپاش: صورت حساب کل ماههای قبل را نشان دهید. گاهی دیدن اعداد سیاهوسفید اثر معجزهآسا دارد.
راهکاری برای خسیسها: بگویید خودتان چقدر از جیب خرج مراقبتش می کنید. شاید شرمنده شود.
اگر سالمند صلاحیت قضاوت مالی را ندارد (تشخیص پزشک)، وکالت بلاعزل برای مدیریت مالی بگیرید.
۱۰. توجهطلبی افراطی و خرابکاری در برنامههای شما
درست موقعی که برای مسافرت یک هفتهای چمدان بستهاید، ناگهان درد میگیرد، حالش بد میشود، یا نقشه شما را خراب میکند. هر برنامهای غیر از مراقبت از او را «خیانت» تلقی میکند.
علت احتمالی
تنهایی ترسناک است. او نمیخواهد برای یک لحظه تنها بماند.
راهکار (محکم اما مهربان):
شما حق زندگی دارید. مراقبت مداوم باعث فرسودگی شما میشود.
مرز بگذارید. با عشق اما قاطع.
او را درگیر فعالیتهای اجتماعی کنید: کلاس نقاشی، مرکز روزانه سالمندان، کتابخانه، مسجد یا کلیسا.
اگر خانهنشین است، برنامه منظمی برای ملاقات دوستان، اقوام یا یک همدم حرفهای بچینید.
یادتان باشد: «عشق با وابستگی بیمارگونه فرق دارد.»
جمعبندی – شما تنها نیستید
رفتارهای دشوار والدین سالمند میتواند شما را از نظر روحی فرسوده، عصبانی و گاهی حتی گناهکار کند. اما یادتان باشد: این رفتارها معمولاً عمدی نیستند. پشت هر پرخاشگری، ترسی نهفته است. پشت هر لجبازی، فریادی برای حفظ عزت نفس.
سه اصل طلایی:
او را به پزشک ببرید – گاهی یک عفونت یا داروی ساده مشکل را حل میکند.
از خودتان مراقبت کنید – مراقب خسته، خودش به مراقبت نیاز پیدا میکند.
کمک گرفتن نشانه ضعف نیست – پرستار، مرکز روزانه، دوست، مشاور؛ از همه ابزارها استفاده کنید.
و مهمتر از همه: تقصیر شما نیست./عصر ایران
