در سال ۱۳۸۴ برای اولینبار در کشور در این مرکز از سلولهای بنیادی برای ترمیم ضایعات قرنیه چشم استفاده شد و در سال ۱۳۸۵ نخستین حیوان همانندسازیشده خاورمیانه (رویانا) در این پژوهشگاه متولد شد. رویان از سه پژوهشکده زیستشناسی و فناوری سلولهای بنیادی، پژوهشکده پزشکی تولیدمثل و پژوهشکده زیستفناوری تشکیل شده است و امروزه بهعنوان قطب پژوهشی و فناوری ایرانی شناختهشده در سطح بینالمللی، پیشگام در توسعه علم و نوآوری درعلومزیستی است و بهعنوان مرجعی موثر در ارتقای سلامت جامعه تلاش میکند. ۱۴دی۱۳۸۴ دکترسعید کاظمی آشتیانی، بنیانگذار پژوهشگاه رویان دراثر سکته قلبی درگذشت. به مناسبت هجدهمین سالگرد درگذشت این دانشمند برجسته و چهره ماندگار سال ۱۳۸۳ کشور، جامجم با دکتر عبدالحسین شاهوردی، رئیس پژوهشگاه رویان گفتوگو کرده و تازهترین دستاوردهای علمی این مرکز درمانی تحقیقاتی را جویا شده است.
باوجود تنوع فعالیتهای پژوهشگاه رویان، حتی امروز هم این پژوهشگاه را بیشتر بهدلیل تلاشهایی که در حوزه ناباروری انجام داده میشناسند. درباره این بخش توضیح میدهید؟
پژوهشگاه رویان ماموریت خود را با بحث درمان ناباروری آغاز کرد و دربخش پژوهش در حوزههای مختلف ناباروری اتفاقات خوبی را رقم زد. بهطوریکه در سهدهه فعالیت پژوهشگاه، حدود ۴۰هزار فرزند خانههای بسیاری از زوجهای نابارور را گرم کردهاند. علاوهبر ناباروری در سایر عرصهها هم اتفاقهای خوبی رخ داد و امروز در بخش پژوهش، رویان پروژههای مختلفی را تعریف و در قالب پایاننامهها و طرحهای همکاران در هیاتعلمی پژوهشگاه اجرا میکند. بهطوریکه براساس گزارشی که در یکی از مجلات علمی معتبر بینالمللی در آمریکا منتشر شده و مساله تولید علم را در مراکز مختلف علمی دنیا طی دو دهه بررسی کرده، رویان توانسته است در ردهبندی ۱۰ مرکز برتر قرار گیرد و در جایگاه نهم بایستد. بنابراین، میتوان گفت این رتبه بهنوعی عملکرد همکاران ما در بخش پژوهش بهویژه در بحث ناباوری بودهاست.
موضوعی که امروزه در حوزه ناباروری وجود دارد هزینههای این روش درمانی است. هرچند میدانیم هزینههای این خدمات در پژوهشگاه رویان بسیار ارزانتر از موسسات و مراکز خصوصی است اما باوجوداین، هنوز مسائلی چون بیمه و کاهش هزینهها وجود دارد. رویان در این خصوص چه گامهایی برداشته است؟
پژوهشگاه رویان نهاد عمومی غیردولتی و وابسته به جهاددانشگاهی است. تعرفههایی که در مجموعه رویان و همچنین مراکز مشابه ارائه میشود بسیار پایین است درصورتیکه تمام مواد مصرفی مانند بخش خصوصی باید از بازار تهیه شود و ما در این بخش بودجهای در اختیار نداریم و بودجهای که ازسوی دولت دریافت میکنیم مربوط به بخش پژوهش است. باوجوداین، بهعنوان ماموریت کاری خودمان در این زمینه با بیمه و نهادهای قانونگذار تعامل کردهایم و بهخصوص اکنون که مساله جوانی جمعیت مطرح است اقدامات و کمکهایی انجام شده است. ما هم بهعنوان یک مجموعه پژوهشی/خدمات تخصصی تلاش کردهایم خدماتی با کیفیت به مردم عرضه کنیم. باید بگویم که میزان موفقیت در بخش ناباروری در مراکز مختلف در دامنه ۱۵ تا ۳۵ درصد است. رویان که بهعنوان مجموعه مرجع شناخته میشود و بیمارانی که در مراکز مختلف جواب نگرفتهاند بهعنوان آخرین مرحله تلاش به این پژوهشگاه ارجاع داده میشوند سعی کرده با نگاه علمی به این موضوع بپردازد و همواره با میزان موفقیت قابل قبول و قابل رقابت با بهترین مراکز دنیا این خدمات را ارائه داده و تا این لحظه شرایط قابل دفاعی در حوزه ناباروری بهدست آورده است.
به اجراییشدن پروژهها در قالب پایاننامه اشاره کردید. پژوهشگاه رویان در حوزه آموزش هم فعالیت دارد؟
بله، در آموزش هم تاکنون موضوعات مختلفی را دنبال کردهایم و امروز دانشجویان زیستشناسی تولیدمثل هم در پژوهشگاه رویان و هم در دانشکده علوم پزشکی تربیت میشوند. در حوزه فلوشیپهای ناباروری، ناباروری مردان و زنان، دورههایی تعریف شد و پژوهشگاه رویان در تعریف این دورهها کمکهای بسیاری عرضه کرد. تجربهای که در بحث ناباروری بهدست آوردیم سبب شد همکاران ما این جسارت را پیدا کنند و به عرصه سلولهای بنیادی، زیستفناوری و همانندسازی وارد شوند و همینمساله موجب شد طی دو دهه اخیر انباشت دانش بسیار خوبی بهوجود بیاید.
در حوزه سلولهای بنیادی تاکنون به چه موفقیتهایی رسیدهاید؟
دستاوردی که پژوهشگاه رویان در بخش سلولهای بنیادی دارد در قالب مراکز رشد، شرکتهای دانشبنیان و هستههای پژوهشی به راه خودش ادامه میدهد. یکی از شرکتهای دانشبنیان زیرمجموعه رویان که در زمان حیات دکتر کاظمی آشتیانی کار خودش را آغاز کرد شرکت فناوری بنیاختههای رویان است که یکی از کارهای مهمش، جداسازی و انجماد سلولهای بنیادی خون بندناف است. امروز سلولهای بنیادی بیشاز ۲۰۰هزار نمونه خون بندناف جدا شده و در بانک سلولهای بنیادی این شرکت نگهداری میشود. بسیاری از بیماران، بهویژه بیمارانی که به سرطان خون مبتلا هستند و بهخصوص کودکان بیمار، یکی از گروههایی هستند که بیشترین استفاده را از این سرمایه سلولی میبرند. تاکنون بیشاز ۴۰ بیمار برای درمان و تعدادی هم در قالب درمان و کارآزمایی بالینی (بیشاز ۱۰۰ بیمار) توانستهاند از سلولهای بنیادی خون بندناف استفاده کنند که از این تعداد، بیشاز ۴۰ مورد در بخش درمان سرطان خون و مابقی در بیماریهایی مثل اماس و فلج مغزی بوده است. از دیگر تجربیات پژوهشگاه رویان در قالب شرکت دانشبنیان سلتک فارمد است که با مشارکت ستاد اجرایی فرمان امام راهاندازی کردیم و سلولهایی که تحقیقات پایه را پشت سر گذاشته بودند و کارآزمایی بالینیشان آغاز شده بود به این شرکت واگذار کردیم. یکی از اولین سلولهایی که با مجوز وزارت بهداشت درمان و آموزش پزشکی تولیدش در این شرکت انجام میشود و امروز هم وارد بیمه و هم وارد سبد دارویی شده است سلولهای درمان لکوپیس است. درحالحاضر بیشاز ۱۲ شرکت دانشبنیان بهدست پژوهشگران رویان در مرکز رشد رویان و در دیگر مراکز رشد دانشگاهی شکل گرفتهاند و درواقع، کار بسیاری از محصولات و دستاوردهای رویان در این شرکتها دنبال میشود.
نتایج این تلاشها چگونه بوده است؟
نتایج بهدستآمده بسیار خوب بوده است و بعضی از این موارد به شکل مقاله در نشریات علمی معتبر منتشر شدهاند. بیشتر این افراد بیمارانی بودهاند که متاسفانه هیچ پروتکل درمانی موجود درموردشان پاسخگو نبوده. یکی دو سال گذشته که روز جهانی بانک خون بندناف بود بچههایی که از این سلولها استفاده کرده و درمان شده بودند گرد هم آمدند. حضور این بیماران درمانشده حس بسیار خوبی به تیم علمی رویان داد. سلامت این بچهها حکایت از آن دارد که این علوم جدید در بیماران صعبالعلاج میتواند برای حل مشکلی از این خانوادهها کمک کند.
این سلولهای بنیادی براساس گروه خونی پیوند داده میشوند؟
بله. این نوع پیوند هم مانند هر پیوند دیگری براساس سازگاری گروه خونی انجام میشود. بهطوریکه سلولهای بنیادی مغز استخوان از نشانگرهای خاصی برخوردارند و بنابراین، پیوندهای خونی بین دهنده و گیرنده باید وجود داشته باشد. مواردی که سلولهای بنیادی برای خودشان یا خانواده درجه یک آنها نگهداری شده است این همخونی، بیشتر وجود دارد اما کسانی هم بودهاند که برای پیوند آمدهاند و خانوادههایی که صاحب این خونهای بندناف بودند به این افراد اجازه استفاده از این سلولها را دادهاند.
چه سلولهایی در آیندهای نزدیک به این سبد درمانی افزوده خواهند شد؟
بین ۴ تا ۵ سلول دیگر هم فازهای آخر را میگذرانند و امیدواریم در آینده این سلولها هم وارد سیر درمان شوند. تعدادی از پروژهها به فاز کارآزمایی بالینی رسیدهاند مثل درمان پارکینسون و پروژه شبکیه چشم یکی از طرحهایی است که مجوز کمیته اخلاق را دریافت کرده و مشغول پیمودن مقدمات لازم برای بیماریابی و ورود به پژوهشهای بالینی است که هدف آن درمان آسیبهای شبکیه با سلولهایی است که در آزمایشگاه و در محیط اتاق تمیز (Cleanroom) به سلولهای عصبی شبکیه تمایز پیدا کردهاند. در مدلهای حیوانی نتایج خوبی بهدست آمده و امیدواریم که در مدل انسان هم با مجوزی که گرفته شده فاز اول و بعد، فازهای دوم و سوم آن به سرانجام برسد. بههررو، همانطورکه میدانید نوع خدمات کارآزمایی بالینی طولانیمدت و هزینهبر است. شاید یکی از دلایلی که مقداری سرعت کار را تحت تاثیر قرار داده همین مسائل است که امیدوارم با حمایتهایی که انجام میشود این پروژهها با سرعتی منطقی به جواب برسند و بتواند بهویژه به بیمارانی که درمانهای رایج درموردشان جواب نمیدهد خدمات ارائه دهد. ازجمله طرحهای دیگری که گروهها مشغول کار روی آنها هستند سلولدرمانی برای استخوان غضروف و مفاصل است. چهار سلول دیگر هم مجوز تحقیقات روی انسان را گرفتهاند که برای مثال پوست و سوختگیهای قرنیه ازجمله آنها هستند. بیماریهایی دیگری هم چون بیماریهای دستگاه عصبی فازهای اول و بعضی دیگر هم ازجمله فلج مغزی فاز دوم را سپری میکنند. بهخصوص فاز دوم بالینی سلولدرمانی فلج مغزی حدود ۱۰۰ بیمار را تحت پوشش قرار داده است.
در زمینه بیماریهای کبدی هم پژوهشهایی داشتهاید. این پروژهها در چه وضعی قرار دارند؟
بله. درمورد کبد هم پروژههایی داشتیم اما نتایجی که به آنها رسیدیم نتایجی نبود که بتواند برای ادامه کار استدلال داشته باشد. باوجوداین، همکاران همچنان در بخش تحقیقات این حوزه کار میکنند.
این سلولهای بنیادی بیشتر از چه نوعی هستند؟ سلولهای بنیادی مزانشیمی یا سلولهای بنیادی پرتوان القایی (IPSCs)؟
بیشتر این سلولها ازسلولهای بنیادی مزانشیمی یا سلولهای بنیادی هستند که از مغز استخوان، بندناف وچربی گرفته شدهاند یا سلولهای بنیادی جنینی هستند که درمحیط اتاق تمیز برای بیماریهای خاص تولید شدهاند.درحوزه سلولهای بنیادی پرتوان القایی هم پژوهش داشتهایم وتولیدهم کردهایم. اما هنوزدرمرحله تحقیق است و تاکنون با IPSCs کارآزمایی بالینی نداشتهایم.چشمانداز رویان در افق آینده
در سالهای اخیر استفاده از روشهای مهندسی ژنتیک برای تغییر و اصلاح ژنها با هدف درمان بیماریهای مختلف بسیار مورد توجه محققان و پژوهشگران این حوزه قرار گرفته است. از رئیس پژوهشگاه رویان از رویکرد رویان در خصوص این حوزه پرسیدیم. وی در پاسخ به جامجم میگوید: «ژندرمانی رویکرد جدیدی است که بعد از بحث سلولدرمانی و تولید محصولات سلولی برای درمانها استفاده میشود و در دستور کار رویان قرار گرفته است بهویژه که زیرساختهای این پژوهشها را که همان محیط اتاق تمیز است در اختیار داریم. از پروژههایی که در بخش ژندرمانی، همکاران ما مشغول کار روی آن هستند سازه حامل ژنهای سالم به داخل سلول در مورد سرطان خون است که بهطور کامل در رویان ساخته شده و مطالعات آن برای درمان انجام شده و آماده کسب اجازه از کمیته اخلاق است که پروژه کارآزمایی بالینی روی انسان را آغاز کند و امیدواریم بتوانیم منابع مالی آن را هم تامین کنیم.» /جام جم
پژوهشگاه رویان ماموریت خود را با بحث درمان ناباروری آغاز کرد و دربخش پژوهش در حوزههای مختلف ناباروری اتفاقات خوبی را رقم زد. بهطوریکه در سهدهه فعالیت پژوهشگاه، حدود ۴۰هزار فرزند خانههای بسیاری از زوجهای نابارور را گرم کردهاند. علاوهبر ناباروری در سایر عرصهها هم اتفاقهای خوبی رخ داد و امروز در بخش پژوهش، رویان پروژههای مختلفی را تعریف و در قالب پایاننامهها و طرحهای همکاران در هیاتعلمی پژوهشگاه اجرا میکند. بهطوریکه براساس گزارشی که در یکی از مجلات علمی معتبر بینالمللی در آمریکا منتشر شده و مساله تولید علم را در مراکز مختلف علمی دنیا طی دو دهه بررسی کرده، رویان توانسته است در ردهبندی ۱۰ مرکز برتر قرار گیرد و در جایگاه نهم بایستد. بنابراین، میتوان گفت این رتبه بهنوعی عملکرد همکاران ما در بخش پژوهش بهویژه در بحث ناباوری بودهاست.
موضوعی که امروزه در حوزه ناباروری وجود دارد هزینههای این روش درمانی است. هرچند میدانیم هزینههای این خدمات در پژوهشگاه رویان بسیار ارزانتر از موسسات و مراکز خصوصی است اما باوجوداین، هنوز مسائلی چون بیمه و کاهش هزینهها وجود دارد. رویان در این خصوص چه گامهایی برداشته است؟
پژوهشگاه رویان نهاد عمومی غیردولتی و وابسته به جهاددانشگاهی است. تعرفههایی که در مجموعه رویان و همچنین مراکز مشابه ارائه میشود بسیار پایین است درصورتیکه تمام مواد مصرفی مانند بخش خصوصی باید از بازار تهیه شود و ما در این بخش بودجهای در اختیار نداریم و بودجهای که ازسوی دولت دریافت میکنیم مربوط به بخش پژوهش است. باوجوداین، بهعنوان ماموریت کاری خودمان در این زمینه با بیمه و نهادهای قانونگذار تعامل کردهایم و بهخصوص اکنون که مساله جوانی جمعیت مطرح است اقدامات و کمکهایی انجام شده است. ما هم بهعنوان یک مجموعه پژوهشی/خدمات تخصصی تلاش کردهایم خدماتی با کیفیت به مردم عرضه کنیم. باید بگویم که میزان موفقیت در بخش ناباروری در مراکز مختلف در دامنه ۱۵ تا ۳۵ درصد است. رویان که بهعنوان مجموعه مرجع شناخته میشود و بیمارانی که در مراکز مختلف جواب نگرفتهاند بهعنوان آخرین مرحله تلاش به این پژوهشگاه ارجاع داده میشوند سعی کرده با نگاه علمی به این موضوع بپردازد و همواره با میزان موفقیت قابل قبول و قابل رقابت با بهترین مراکز دنیا این خدمات را ارائه داده و تا این لحظه شرایط قابل دفاعی در حوزه ناباروری بهدست آورده است.
به اجراییشدن پروژهها در قالب پایاننامه اشاره کردید. پژوهشگاه رویان در حوزه آموزش هم فعالیت دارد؟
بله، در آموزش هم تاکنون موضوعات مختلفی را دنبال کردهایم و امروز دانشجویان زیستشناسی تولیدمثل هم در پژوهشگاه رویان و هم در دانشکده علوم پزشکی تربیت میشوند. در حوزه فلوشیپهای ناباروری، ناباروری مردان و زنان، دورههایی تعریف شد و پژوهشگاه رویان در تعریف این دورهها کمکهای بسیاری عرضه کرد. تجربهای که در بحث ناباروری بهدست آوردیم سبب شد همکاران ما این جسارت را پیدا کنند و به عرصه سلولهای بنیادی، زیستفناوری و همانندسازی وارد شوند و همینمساله موجب شد طی دو دهه اخیر انباشت دانش بسیار خوبی بهوجود بیاید.
در حوزه سلولهای بنیادی تاکنون به چه موفقیتهایی رسیدهاید؟
دستاوردی که پژوهشگاه رویان در بخش سلولهای بنیادی دارد در قالب مراکز رشد، شرکتهای دانشبنیان و هستههای پژوهشی به راه خودش ادامه میدهد. یکی از شرکتهای دانشبنیان زیرمجموعه رویان که در زمان حیات دکتر کاظمی آشتیانی کار خودش را آغاز کرد شرکت فناوری بنیاختههای رویان است که یکی از کارهای مهمش، جداسازی و انجماد سلولهای بنیادی خون بندناف است. امروز سلولهای بنیادی بیشاز ۲۰۰هزار نمونه خون بندناف جدا شده و در بانک سلولهای بنیادی این شرکت نگهداری میشود. بسیاری از بیماران، بهویژه بیمارانی که به سرطان خون مبتلا هستند و بهخصوص کودکان بیمار، یکی از گروههایی هستند که بیشترین استفاده را از این سرمایه سلولی میبرند. تاکنون بیشاز ۴۰ بیمار برای درمان و تعدادی هم در قالب درمان و کارآزمایی بالینی (بیشاز ۱۰۰ بیمار) توانستهاند از سلولهای بنیادی خون بندناف استفاده کنند که از این تعداد، بیشاز ۴۰ مورد در بخش درمان سرطان خون و مابقی در بیماریهایی مثل اماس و فلج مغزی بوده است. از دیگر تجربیات پژوهشگاه رویان در قالب شرکت دانشبنیان سلتک فارمد است که با مشارکت ستاد اجرایی فرمان امام راهاندازی کردیم و سلولهایی که تحقیقات پایه را پشت سر گذاشته بودند و کارآزمایی بالینیشان آغاز شده بود به این شرکت واگذار کردیم. یکی از اولین سلولهایی که با مجوز وزارت بهداشت درمان و آموزش پزشکی تولیدش در این شرکت انجام میشود و امروز هم وارد بیمه و هم وارد سبد دارویی شده است سلولهای درمان لکوپیس است. درحالحاضر بیشاز ۱۲ شرکت دانشبنیان بهدست پژوهشگران رویان در مرکز رشد رویان و در دیگر مراکز رشد دانشگاهی شکل گرفتهاند و درواقع، کار بسیاری از محصولات و دستاوردهای رویان در این شرکتها دنبال میشود.
نتایج این تلاشها چگونه بوده است؟
نتایج بهدستآمده بسیار خوب بوده است و بعضی از این موارد به شکل مقاله در نشریات علمی معتبر منتشر شدهاند. بیشتر این افراد بیمارانی بودهاند که متاسفانه هیچ پروتکل درمانی موجود درموردشان پاسخگو نبوده. یکی دو سال گذشته که روز جهانی بانک خون بندناف بود بچههایی که از این سلولها استفاده کرده و درمان شده بودند گرد هم آمدند. حضور این بیماران درمانشده حس بسیار خوبی به تیم علمی رویان داد. سلامت این بچهها حکایت از آن دارد که این علوم جدید در بیماران صعبالعلاج میتواند برای حل مشکلی از این خانوادهها کمک کند.
این سلولهای بنیادی براساس گروه خونی پیوند داده میشوند؟
بله. این نوع پیوند هم مانند هر پیوند دیگری براساس سازگاری گروه خونی انجام میشود. بهطوریکه سلولهای بنیادی مغز استخوان از نشانگرهای خاصی برخوردارند و بنابراین، پیوندهای خونی بین دهنده و گیرنده باید وجود داشته باشد. مواردی که سلولهای بنیادی برای خودشان یا خانواده درجه یک آنها نگهداری شده است این همخونی، بیشتر وجود دارد اما کسانی هم بودهاند که برای پیوند آمدهاند و خانوادههایی که صاحب این خونهای بندناف بودند به این افراد اجازه استفاده از این سلولها را دادهاند.
چه سلولهایی در آیندهای نزدیک به این سبد درمانی افزوده خواهند شد؟
بین ۴ تا ۵ سلول دیگر هم فازهای آخر را میگذرانند و امیدواریم در آینده این سلولها هم وارد سیر درمان شوند. تعدادی از پروژهها به فاز کارآزمایی بالینی رسیدهاند مثل درمان پارکینسون و پروژه شبکیه چشم یکی از طرحهایی است که مجوز کمیته اخلاق را دریافت کرده و مشغول پیمودن مقدمات لازم برای بیماریابی و ورود به پژوهشهای بالینی است که هدف آن درمان آسیبهای شبکیه با سلولهایی است که در آزمایشگاه و در محیط اتاق تمیز (Cleanroom) به سلولهای عصبی شبکیه تمایز پیدا کردهاند. در مدلهای حیوانی نتایج خوبی بهدست آمده و امیدواریم که در مدل انسان هم با مجوزی که گرفته شده فاز اول و بعد، فازهای دوم و سوم آن به سرانجام برسد. بههررو، همانطورکه میدانید نوع خدمات کارآزمایی بالینی طولانیمدت و هزینهبر است. شاید یکی از دلایلی که مقداری سرعت کار را تحت تاثیر قرار داده همین مسائل است که امیدوارم با حمایتهایی که انجام میشود این پروژهها با سرعتی منطقی به جواب برسند و بتواند بهویژه به بیمارانی که درمانهای رایج درموردشان جواب نمیدهد خدمات ارائه دهد. ازجمله طرحهای دیگری که گروهها مشغول کار روی آنها هستند سلولدرمانی برای استخوان غضروف و مفاصل است. چهار سلول دیگر هم مجوز تحقیقات روی انسان را گرفتهاند که برای مثال پوست و سوختگیهای قرنیه ازجمله آنها هستند. بیماریهایی دیگری هم چون بیماریهای دستگاه عصبی فازهای اول و بعضی دیگر هم ازجمله فلج مغزی فاز دوم را سپری میکنند. بهخصوص فاز دوم بالینی سلولدرمانی فلج مغزی حدود ۱۰۰ بیمار را تحت پوشش قرار داده است.
در زمینه بیماریهای کبدی هم پژوهشهایی داشتهاید. این پروژهها در چه وضعی قرار دارند؟
بله. درمورد کبد هم پروژههایی داشتیم اما نتایجی که به آنها رسیدیم نتایجی نبود که بتواند برای ادامه کار استدلال داشته باشد. باوجوداین، همکاران همچنان در بخش تحقیقات این حوزه کار میکنند.
این سلولهای بنیادی بیشتر از چه نوعی هستند؟ سلولهای بنیادی مزانشیمی یا سلولهای بنیادی پرتوان القایی (IPSCs)؟
بیشتر این سلولها ازسلولهای بنیادی مزانشیمی یا سلولهای بنیادی هستند که از مغز استخوان، بندناف وچربی گرفته شدهاند یا سلولهای بنیادی جنینی هستند که درمحیط اتاق تمیز برای بیماریهای خاص تولید شدهاند.درحوزه سلولهای بنیادی پرتوان القایی هم پژوهش داشتهایم وتولیدهم کردهایم. اما هنوزدرمرحله تحقیق است و تاکنون با IPSCs کارآزمایی بالینی نداشتهایم.چشمانداز رویان در افق آینده
در سالهای اخیر استفاده از روشهای مهندسی ژنتیک برای تغییر و اصلاح ژنها با هدف درمان بیماریهای مختلف بسیار مورد توجه محققان و پژوهشگران این حوزه قرار گرفته است. از رئیس پژوهشگاه رویان از رویکرد رویان در خصوص این حوزه پرسیدیم. وی در پاسخ به جامجم میگوید: «ژندرمانی رویکرد جدیدی است که بعد از بحث سلولدرمانی و تولید محصولات سلولی برای درمانها استفاده میشود و در دستور کار رویان قرار گرفته است بهویژه که زیرساختهای این پژوهشها را که همان محیط اتاق تمیز است در اختیار داریم. از پروژههایی که در بخش ژندرمانی، همکاران ما مشغول کار روی آن هستند سازه حامل ژنهای سالم به داخل سلول در مورد سرطان خون است که بهطور کامل در رویان ساخته شده و مطالعات آن برای درمان انجام شده و آماده کسب اجازه از کمیته اخلاق است که پروژه کارآزمایی بالینی روی انسان را آغاز کند و امیدواریم بتوانیم منابع مالی آن را هم تامین کنیم.» /جام جم
