ایران تاب‌آور؛ دستاوردها و ملاحظات پیش رو

در این گزارش، مفهوم «حکمرانی تاب‌آور» به‌عنوان ترکیبی از «حکمرانی خوب» و «تاب‌آوری» مورد توجه قرار گرفته است. بر این اساس، پیش‌نیاز شکل‌گیری یک جامعه تاب‌آور، تحقق حکمرانی خوب است؛ حکمرانی‌ای که بر پایه مشارکت بالا، شفافیت، عدالت و پاسخگویی شکل می‌گیرد. اگرچه درباره برخی ویژگی‌های حکمرانی خوب اختلاف‌نظرهایی وجود دارد، اما درباره ضرورت این مؤلفه‌ها نوعی اجماع دیده می‌شود.
بر همین اساس، زمانی می‌توان از یک جامعه تاب‌آور سخن گفت که علاوه بر برخورداری از ساختارهای کارآمد و پاسخگو، توانایی سازگاری با بحران‌ها، انعطاف در مواجهه با شرایط جدید و قدرت یادگیری و اصلاح نیز در آن وجود داشته باشد. جامعه تاب‌آور تنها در برابر بحران‌ها مقاومت نمی‌کند، بلکه از دل بحران‌ها ظرفیت‌های جدیدی برای بازسازی و استمرار حیات اجتماعی و سیاسی خود ایجاد می‌کند.
ایران اما ویژگی‌های خاص خود را دارد؛ از ساختار جمعیتی و اجتماعی گرفته تا مؤلفه‌های فرهنگی، جغرافیایی و ژئوپلتیکی. موقعیت ایران در نظام بین‌الملل و شرایط منطقه‌ای سبب شده مسئله جغرافیا و ظرفیت‌های سرزمینی اهمیت دوچندانی پیدا کند؛ موضوعی که در جنگ‌های اخیر نیز تا حد زیادی خود را نشان داد و بار دیگر بر اهمیت جایگاه ژئوپلتیکی ایران صحه گذاشت.
بر این اساس، شکل‌گیری «ایران تاب‌آور» مستلزم برخورداری از استحکام دموکراتیک، استحکام اقتصادی و استحکام اجتماعی و فرهنگی است. بدون وجود این مؤلفه‌ها، تاب‌آوری صرفاً به واکنش‌های مقطعی و احساسی محدود خواهد شد و امکان تبدیل شدن به یک ظرفیت پایدار ملی را نخواهد داشت.
در جریان جنگ دوازده‌روزه و همچنین تنش‌های اخیر منطقه‌ای، جامعه ایران تا حد زیادی توانست ظرفیت‌های تاب‌آوری خود را نشان دهد. حضور مردم، همبستگی اجتماعی، روحیه ایثار و تجربه‌های به‌جامانده از دوران دفاع مقدس، نقش مهمی در عبور از بحران ایفا کرد. در کنار آن، عملکرد دولت و نیروهای نظامی نیز در حفظ آرامش عمومی، تقویت روحیه اجتماعی و نمایش اقتدار مؤثر بود.
با این حال، این وضعیت به معنای تحقق کامل یک جامعه تاب‌آور نیست، بلکه بیشتر نشان‌دهنده بروز بخشی از ظرفیت‌های اجتماعی و تاریخی جامعه ایران در شرایط بحرانی است. به همین دلیل، کارشناسان معتقدند برای رسیدن به «ایران تاب‌آور» باید الزامات حکمرانی خوب و مؤلفه‌های ساختاری تاب‌آوری به‌صورت هم‌زمان مورد توجه قرار گیرد.
در همین چارچوب، گزارش مرکز پژوهش‌های مجلس را می‌توان تلاشی ارزشمند در جهت طراحی چشم‌اندازی برای آینده ایران دانست؛ گزارشی که با توجه به تجربه جنگ‌ها و بحران‌های اخیر، نیازمند بازنگری، تکمیل و توسعه بیشتر است تا بتواند زمینه شکل‌گیری حکمرانی تاب‌آور و در نهایت «ایران تاب‌آور» را فراهم کند.
ایمان اسلام‌نژاد، کارشناس مسائل سیاسی، در گفت‌وگو با روزنامه آرمان امروز با اشاره به نقش جامعه در عبور از بحران‌های اخیر، اظهار کرد: در جریان جنگ دوازده‌روزه و همچنین تنش‌های منطقه‌ای اخیر، جامعه ایران نشان داد که همچنان از ظرفیت‌های بالای همبستگی و انسجام اجتماعی برخوردار است و همین مسئله توانست در مدیریت شرایط بحرانی نقش تعیین‌کننده‌ای ایفا کند.
وی افزود: حضور مردم، همبستگی اجتماعی، روحیه ایثار و تجربه‌های به‌جامانده از دوران دفاع مقدس، نقش مهمی در عبور از بحران ایفا کرد. در واقع جامعه ایرانی در مقاطع حساس نشان داده که وقتی مسئله «وطن» و «امنیت ملی» مطرح می‌شود، ظرفیت‌های اجتماعی و تاریخی خود را فعال می‌کند و نوعی همگرایی ملی شکل می‌گیرد.
این کارشناس سیاسی با اشاره به مفهوم تاب‌آوری ملی تصریح کرد: تاب‌آوری صرفاً یک مفهوم امنیتی یا نظامی نیست، بلکه ابعاد اجتماعی، اقتصادی، فرهنگی و سیاسی دارد. اگر جامعه‌ای از سرمایه اجتماعی کافی برخوردار نباشد، در شرایط بحرانی دچار فرسایش می‌شود، اما زمانی که اعتماد عمومی، مشارکت اجتماعی و احساس تعلق ملی وجود داشته باشد، جامعه توان عبور از بحران‌ها را پیدا می‌کند. اسلام‌نژاد ادامه داد: در کنار مردم، عملکرد دولت و نهادهای حاکمیتی نیز اهمیت بسیار زیادی دارد. بخشی از حفظ آرامش اجتماعی در بحران‌های اخیر ناشی از عملکرد مناسب دستگاه‌های اجرایی، مدیریت فضای عمومی و همچنین اقتدار نیروهای نظامی بود که توانستند حس ثبات و امنیت را به جامعه منتقل کنند.
وی خاطرنشان کرد: تجربه جنگ‌ها و بحران‌های اخیر نشان می‌دهد که ایران برای رسیدن به یک «جامعه تاب‌آور» نیازمند تقویت حکمرانی خوب است؛ حکمرانی‌ای که بر پایه شفافیت، عدالت، پاسخگویی و مشارکت اجتماعی شکل بگیرد. بدون تقویت این مؤلفه‌ها، تاب‌آوری به یک واکنش مقطعی محدود خواهد شد و امکان تبدیل شدن به یک ظرفیت پایدار ملی را نخواهد داشت.
این تحلیلگر سیاسی تأکید کرد: ایران به دلیل موقعیت ژئوپلتیکی، شرایط منطقه‌ای و ویژگی‌های اجتماعی و فرهنگی خاص خود، بیش از بسیاری از کشورها به مسئله تاب‌آوری نیاز دارد و همین مسئله ضرورت بازنگری در سیاست‌های کلان و توجه جدی‌تر به تقویت سرمایه اجتماعی را دوچندان می‌کند./آرمان امروز