آغاز فعالیت از میانه دهه هشتاد
شرکت تجهیز کانال ارس فعالیت رسمی خود را در سال ۱۳۸۶ آغاز کرده است. از همان ابتدا، مسیر حرکت شرکت بر اساس مفاد اساسنامه و تمرکز بر پروژههای عمرانی و زیربنایی تعریف شد. به گفته مدیرعامل، این شرکت اکنون حدود هجده سال سابقه فعالیت مستمر دارد و در این مدت تلاش کرده است متناسب با نیازهای منطقه و ظرفیتهای فنی خود، در پروژههای مختلف حضور مؤثر داشته باشد.
تمرکز اصلی بر حوزه آب، در کنار راه و ابنیه
حوزه اصلی فعالیت شرکت، پروژههای مرتبط با آب بوده است؛ حوزهای که بهعنوان محور تخصصی شرکت شناخته میشود. در کنار آن، فعالیت در بخش راه و ابنیه نیز همواره در دستور کار قرار داشته است. از نظر رتبهبندی، شرکت در بخش آب دارای گرید چهار است و پیش از این گرید سه را نیز در اختیار داشته که به دلیل مسائل مرتبط با تمدید و شرکت در مناقصات، بهطور موقت به گرید چهار بازگشته است. با این حال، فرآیند ارتقای مجدد رتبه در حال پیگیری است. در بخش ابنیه و راه نیز، شرکت دارای سه گرید فعال است که امکان حضور در پروژههای متنوع عمرانی را فراهم کرده و دامنه فعالیت آن را محدود به یک بخش خاص نکرده است.
همکاری با دستگاههای اجرایی مختلف استان
در طول این هجده سال، شرکت تجهیز کانال ارس با طیف گستردهای از دستگاهها و نهادهای اجرایی استان اردبیل همکاری داشته است. عمده این همکاریها در حوزه آب و منابع طبیعی متمرکز بوده و شامل پروژههایی با شرکت آب منطقهای استان اردبیل، شرکت آب و فاضلاب استان، سازمان جهاد کشاورزی، اداره کل امور عشایر و اداره کل منابع طبیعی میشود. این تنوع کارفرما نشاندهنده انعطافپذیری شرکت و توانایی آن در تطبیق با الزامات فنی و اجرایی نهادهای مختلف است؛ موضوعی که در پروژههای بزرگ و چندبخشی اهمیت ویژهای دارد.
بیش از بیست پروژه به سرانجام رسیده
بر اساس توضیحات ارائهشده، تاکنون حدود بیستودو پروژه توسط این شرکت اجرا و به مرحله بهرهبرداری رسیده است. پروژههایی که برخی از آنها بهعنوان طرحهای شاخص و اثرگذار در سطح استان شناخته میشوند و نقش مهمی در تأمین آب شرب و بهبود زیرساختهای منطقهای ایفا کردهاند.
خط انتقال آب شرب مشگینشهر؛ پروژهای ماندگار
در میان پروژههای اجراشده، خط انتقال آب شرب شهرستان مشگینشهر از جایگاه ویژهای برخوردار است. این پروژه با طولی در حدود ده کیلومتر اجرا شده و شامل بخشهای مختلفی از جمله احداث بند، آبگیر و انتقال آب از رودخانه خیاوچای در دامنههای سبلان بوده است. اعتبار کلی این طرح نزدیک به هفتاد میلیارد تومان برآورد شده و بهعنوان یکی از پروژههای بزرگ تأمین آب شرب منطقه، تأثیر مستقیمی بر پایداری منابع آب مشگینشهر داشته است. اجرای این پروژه نیازمند هماهنگی فنی بالا و فعالیت در شرایط جغرافیایی خاص منطقه سبلان بوده که تجربهای مهم در کارنامه شرکت محسوب میشود.
لایروبی دریاچه شهید غفاری؛ پنج سال کار مستمر
پروژه شاخص دیگر، لایروبی دریاچه شهید غفاری در پارسآباد مغان به همراه احداث کانال کنارگذر است. طول کانال احداثشده در این طرح حدود سه کیلومتر و هشتصد متر بوده و مساحت دریاچه نیز بالغ بر ۱۲۱ هکتار اعلام شده است. این پروژه که از سال ۱۳۹۰ آغاز و تا سال ۱۳۹۵ ادامه داشته، در واقع مجموعهای از چند قرارداد و چند پروژه همزمان بوده و بهدلیل حجم عملیات و گستردگی کار، از پروژههای بزرگ منطقهای به شمار میآمده است. اجرای مستمر و چندساله این طرح، تجربهای ارزشمند در مدیریت پروژههای طولانیمدت و پیچیده برای شرکت ایجاد کرده است.
حضور در پروژههای جدید آب و فاضلاب
در حوزه همکاری با شرکت آب و فاضلاب، پروژهای که هماکنون در آن حضور داریم، از جمله طرحهای جدید شرکت محسوب میشود. این پروژه که بهتازگی آغاز شده، در مرحله اولیه اجرا قرار دارد و بهعنوان یکی از پروژههای شاخص فعلی شرکت در حوزه آب و فاضلاب مطرح است؛ پروژهای که انتظار میرود در ادامه، نقش مهمی در تأمین زیرساختهای آبی نهضت ملی مسکن ایفا کند.
دو پروژه فعال با ماهیت کاملاً متفاوت
در حال حاضر، شرکت تجهیز کانال ارس بهصورت همزمان دو پروژه فعال در دست اجرا دارد. نخستین و مهمترین آنها، پروژه احداث ایستگاه پمپاژ و خط انتقال آب نهضت ملی مسکن اردبیل است؛ پروژهای که شامل بخشهای مختلفی از جمله احداث ایستگاه پمپاژ، اجرای مخزن ذخیره و حدود پنج کیلومتر خط انتقال آب میشود. این پروژه که هماکنون محل بازدید رسانهها نیز بوده، طی مدت کوتاهی از آغاز عملیات، به پیشرفت فیزیکی قابل توجهی رسیده است. بر اساس اعلام مدیرعامل، در مدت حدود دو ماه از شروع کار، پروژه به حدود ۳۸ درصد پیشرفت فیزیکی دست یافته که نشاندهنده شروع مناسب و برنامهریزیشده عملیات اجرایی، هم در بخش خط انتقال و هم در بخش ایستگاه پمپاژ است.
پروژهای با اعتبار بالا و ترکیب مالی خاص
اعتبار کلی پروژه نهضت ملی مسکن اردبیل حدود ۲۱۰ میلیارد تومان برآورد شده و مدت زمان پیشبینیشده برای اجرای آن یک سال است. این پروژه دارای پیشپرداخت بوده که نقش مهمی در سرعتبخشی به آغاز عملیات داشته است. از نظر ساختار مالی، قرارداد پروژه بهصورت ترکیبی منعقد شده؛ بخشی از پرداختها بهصورت نقدی و بخش دیگری از طریق اوراق مرابحه انجام میشود. طبق توضیحات ارائهشده، حدود ۴۲ درصد از قرارداد بهصورت پلوس تعریف شده که این موضوع، مدیریت مالی پروژه را نیازمند برنامهریزی دقیق و هماهنگی مستمر با کارفرما کرده است.
پروژه شهری در مقیاس گسترده
دومین پروژه فعال شرکت، در حوزه راه و با کارفرمایی شهرداری اردبیل در حال اجراست. این پروژه شامل ساخت و نصب تابلوهای راهنمایی و رانندگی، دوربینها و چراغهای راهنمایی در سطح شهر اردبیل است؛ پروژهای که تقریباً کل سطح شهر را پوشش میدهد و از نظر گستردگی جغرافیایی، ابعاد قابل توجهی دارد. در این طرح، حدود پانزده تابلو بزرگ راهنمایی نصب میشود که هر کدام دارای سطح مقطعی در حدود پانزده متر مربع هستند. این تابلوها بهدلیل ابعاد بزرگ، تجهیزات خاص و زیرساختهای مورد نیاز، هزینهبر بوده و هزینه هر تابلو بهطور میانگین حدود یک و نیم میلیارد تومان برآورد شده است.
تجربههای انباشته از مطالبات معوق
بهعنوان نمونه، اشاره شد که یکی از پروژههای تحویلشده در سال ۱۴۰۲، با وجود اتمام کامل، همچنان با مطالبات معوق مواجه است. این تجربه، تنها یک نمونه از وضعیت رایج پروژههای عمرانی است؛ وضعیتی که در آن، پیمانکار پروژه را به پایان میرساند، اما ماهها و حتی سالها برای دریافت مطالبات خود منتظر میماند.
تأمین مالی بهموقع؛ نقطه تعادل منافع
از منظر اجرایی، تأمین مالی بهموقع نهتنها به نفع پیمانکار، بلکه به نفع دولت، کارفرما و حتی اقتصاد پروژه است. زمانی که منابع مالی طبق برنامه تزریق شود، پروژه در زمان مقرر به بهرهبرداری میرسد و اهدافی که برای آن تعریف شده، بدون هزینههای جانبی و تأخیر محقق میشود.
با این حال، واقعیت موجود چیز دیگری است. به گفته مدیرعامل، بیش از ۹۰ درصد پروژهها با مشکلات مالی مواجهاند و پروژههای آبی استان اردبیل نیز از این قاعده مستثنا نیستند. این چالش، مسئلهای فراگیر است که تقریباً تمام پیمانکاران فعال در استان با آن دستوپنجه نرم میکنند.
تعهد اجرایی حتی در شرایط سخت
با وجود این فشارها، شرکت تجهیز کانال ارس طی نزدیک به بیست سال فعالیت خود، هیچ پروژهای را به دلیل کمبود اعتبار نیمهتمام رها نکرده است. تمامی پروژهها، صرفنظر از شرایط مالی، به سرانجام رسیدهاند؛ موضوعی که بهگفته مدیرعامل، بیش از هر چیز به اعتبار حرفهای شرکت و تعهد به اجرای کامل پروژهها بازمیگردد.
پروژههای خریدمحور و ضعف پوشش تعدیل
در پروژههایی که سهم خرید تجهیزات بالاست—بهویژه پروژههایی با حجم بالای لوله، اتصالات و تجهیزات تخصصی—چالشها دوچندان میشود. در برخی از این پروژهها، حدود ۷۰ درصد هزینهها به خرید تجهیزات اختصاص دارد.
در چنین شرایطی، حتی اگر تعدیل اعمال شود، معمولاً تنها بخش محدودی از افزایش قیمتها را پوشش میدهد. برآورد ارائهشده نشان میدهد که تعدیلها در بهترین حالت، حدود ۲۰ تا ۳۰ درصد هزینههای خرید را جبران میکنند؛ رقمی که فاصله قابل توجهی با واقعیت بازار و نوسانات قیمت دارد.
زنجیره فشار از پیمانکار تا تأمینکننده
تأخیر در پرداختها، تنها محدود به رابطه کارفرما و پیمانکار نمیماند. شرکت برای تأمین تجهیزات، پیشفاکتور دریافت کرده و بخشی از مبالغ را بهعنوان پیشپرداخت به تأمینکنندگان پرداخت کرده است. افزایش قیمتها در بازار تجهیزات، تأمینکنندگان را نیز تحت فشار قرار داده و آنها انتظار تسویه بهموقع دارند؛ شرایطی که عملاً پیمانکار را در میانه یک زنجیره فشار مالی قرار میدهد.
هزینههایی که از جیب پیمانکار پرداخت میشود
در بخش اوراق مرابحه نیز مشکلات مشابهی وجود دارد. برای مثال، در ابتدای پروژه حدود ۳۲ میلیارد تومان اسناد مرابحه پیشبینی شده که هزینههای تنظیم آن—نزدیک به ۵ میلیارد و ۲۰۰ میلیون تومان—در شهریورماه، بهطور کامل از منابع شخصی شرکت و از جیب پیمانکار پرداخت شده است. قرار بوده این منابع ظرف دو هفته به پروژه تزریق شود، اما این فرآیند نزدیک به دو ماه به طول انجامیده است. علاوه بر آن، حدود ۶ میلیارد تومان دیگر نیز مجدداً از منابع داخلی شرکت پرداخت شده تا پروژه متوقف نشود.
واقعیتی به نام چالشهای اجرایی
مجموع این موارد، تصویری واقعی از مشکلات اجرایی پروژههای عمرانی ارائه میدهد؛ مشکلاتی که صرفاً با اعداد و فرمولهای تعدیل حل نمیشوند. آنچه در میدان عمل اهمیت دارد، جریان منظم مالی، تعهد به زمانبندی پرداختها و درک فشارهایی است که پیمانکار در خط مقدم اجرا با آن مواجه است.
اردبیل؛ فشاری فراتر از تصور
برخلاف تصور رایج که برخی استانها را سختگیرتر از سایر مناطق میدانند، تجربه اجرایی نشان میدهد استان اردبیل در برخی حوزهها حتی فشار بیشتری بر پیمانکاران وارد میکند. در رأس این فشارها، عملکرد سازمان تأمین اجتماعی قرار دارد؛ نهادی که در سالهای اخیر تمرکز ویژهای بر پروژههای عمرانی گذاشته و بخش عمدهای از پیمانکاران را با جریمههای سنگین مواجه کرده است.
شرکت تجهیز کانال ارس نیز از این روند مستثنا نبوده و در چند پروژه با جریمههایی مواجه شده که به گفته مدیرعامل، بعضاً مبنای فنی و اجرایی روشنی نداشتهاند.
جریمههایی با استدلالهای نامأنوس
در یکی از پروژههای مشگینشهر، جریمهای به مبلغ حدود ۲۰۲ میلیون تومان برای شرکت در نظر گرفته شده است. در پروژهای دیگر نیز رقمی در حدود ۳۶۰ میلیون تومان بهعنوان جریمه اعلام شده که مربوط به سال گذشته بوده و فرآیند اعتراض آن، از هیئت بدوی تا تجدیدنظر، زمانبر و فرسایشی بوده است.
در یکی از موارد، حتی جریمهای نزدیک به ۹۶ میلیون تومان با این استدلال اعمال شده که اقلام «ستارهدار» پروژه از سقف ده درصد عبور کردهاند؛ موضوعی که اساساً ارتباطی با حوزه وظایف تأمین اجتماعی ندارد.
تحویل پروژه بدون دریافت مطالبات
بخش دیگری از این چالشها، به مرحله پس از اتمام پروژه بازمیگردد. در بسیاری از موارد، کارفرما به دلیل کمبود اعتبار، قادر به پرداخت صورتوضعیتهای نهایی نیست. پیمانکار اما نمیتواند پروژه را بلاتکلیف رها کند و ناچار است پروژه را تحویل دهد و برای دریافت مفاصاحساب اقدام کند.
در این مرحله، مجدداً تأمین اجتماعی وارد عمل میشود و شرط صدور مفاصاحساب را پرداخت سهم کارفرما از حق بیمه—حدود ۶.۶ درصد—از سوی پیمانکار اعلام میکند؛ آن هم در شرایطی که کارفرما هنوز مطالبات پیمانکار را پرداخت نکرده است.
پرداخت سهم دولت از جیب پیمانکار
در عمل، از پیمانکار خواسته میشود سهمی را که باید توسط دولت یا کارفرمای دولتی پرداخت شود، از منابع شخصی خود تأمین کند تا مفاصاحساب صادر شود. در غیر این صورت، علاوه بر عدم صدور مفاصاحساب، جریمههای جدید نیز اعمال خواهد شد.
دارایی؛ تعامل بیشتر، اما نه بدون مشکل
در مقایسه با تأمین اجتماعی، وضعیت تعامل با اداره امور مالیاتی در سالهای اخیر تا حدی بهبود یافته است. طی یکی دو سال گذشته، شفافیت بیشتری در فرآیندها ایجاد شده و امکان تقسیط بدهیها فراهم شده است. با این حال، فشار مالیاتی بهطور کامل از دوش پیمانکاران برداشته نشده است.
ثبات نسبی تا تابستان، بیثباتی از مرداد به بعد
تا پیش از تابستان، بازار مصالح عمرانی از ثبات نسبی برخوردار بود. اما از حدود مرداد و بهویژه از شهریورماه به بعد، این ثبات بهتدریج از بین رفت و قیمتها دچار نوسانات جدی شد.
میلگرد؛ نمونهای روشن از جهش قیمتی
در زمان انعقاد قرارداد، یعنی در تیرماه سال جاری، قیمت هر کیلو میلگرد در محدوده ۳۱ تا ۳۲ هزار تومان قرار داشت. اما در فاصله کوتاهی، قیمت میلگرد به حدود ۳۷ تا ۳۸ هزار تومان رسید؛ افزایشی در حدود ۶ هزار تومان برای هر کیلو در بازهای کمتر از چند ماه.
تعهد به اتمام پروژه، فارغ از دشواریها
موضع شرکت تجهیز کانال ارس در تمام سالهای فعالیت خود روشن بوده است. هر پروژهای که آغاز شده، صرفنظر از مشکلات مالی، اداری یا نوسانات بازار، تا پایان مسیر ادامه یافته و به بهرهبرداری رسیده است.
مطالبهای روشن و مشخص؛ نه بیشتر
تنها مطالبه مطرحشده، تأمین مالی بهموقع پروژههاست. اگر جریان مالی طبق قرارداد و در زمان مقرر انجام شود، اجرای پروژه بدون وقفه ادامه خواهد یافت.
سخن پایانی
در مقایسه با سالهای گذشته، عملکرد شرکت آب و فاضلاب در حوزه پرداختها و تعامل با پیمانکاران روند بهتری را طی کرده است. پرداختها در سال جاری منظمتر بوده و همین موضوع فضای همکاری را بهبود بخشیده است.
در خاتمه وظیفه میدانم از تمامی مسئولان کشوری و استانی که دغدغه خدمت به مردم عزیزمان را دارند قدردانی ویژهای داشته باشم و همچنین تشکر صمیمانهای دارم از همکاران شریف و پرتلاش خود در این شرکت که متعهدانه ما را در اجرای پروژهها یاری مینمایند
