راه رهایی از تبذیر

به گزارش امید روز (امیرحسین برکاتی): حال بر مبنای همین اصل که رفتار هر جزء بر کل اثرگذار است بر آن شدیم در مورد گناهی به نام تَبْذیر پرداخته و در مورد راه مبارزه با آن نکاتی را گوشزد کنیم. تَبْذیر از گناهان کبیره به معنای تباه کردن اموال یا استفاده اموال در غیر جای استحقاق خودش است. تبذیر زیر مجموعه اسراف است که با بی‌برنامگی و نوعی پاشیدگی در مصرف یا مصرف کردن مال در راه انجام معاصی و مخالفت با خداوند محقق می‌شود.

تبذیر باوجود رابطه نزدیک با اسراف دارای تفاوت‌هایی نیز هستند؛ اسراف شامل هر نوع انحرافی از جمله اعتقادی، اخلاقی، اجتماعی و اقتصادی می‌شود در حالی که تبذیر فقط در امور مالی صورت می‌گیرد.

قرآن تبذیر را کاری شیطانی و مُبَذّرین را برادران شیاطین معرفی کرده است. در کتب فقهی تبذیر از عوامل حجر و ممنوعیت شخص از تصرف در اموالش دانسته شده است.

تبذیر را به معنای پراکندن مال به اسراف، بی‌اندازه خرج کردن، بیهوده خرج کردن یا ولخرجی کردن، تباه کردن مال و استفاده مال در غیر جای استحقاق خودش یا استفاده مال در غیر حق و مصارف شرعی معنا کرده‌اند. تبذیر همیشه با نوعی پاشیدگی، بی‌نظمی و بی‌برنامگی همراه است که از دور ریختن یا پاشیدن بذر در مکانی نامناسب استعاره گرفته شده است. تبذیر را حزبی از اسراف نیز دانسته‌اند؛ چراکه هر دو خروج از حد اعتدال است.

تحقق تبذیر را با صرف کردن اموال در راه انجام معاصی و مخالفت با خدا نیز محتمل دانسته‌اند.

تبذیر را زیرمجموعه اسراف قرار داده‌اند به صورتی که در برخی روایات این دو واژه در یک معنا به کار رفته است. در روایتی از امام علی(ع) صرف کردن مال در غیر مورد استحقاق آن، اسراف و تبذیر نامیده شده است که موجب سقوط مقام انسان در نزد خداوند می‌شود؛ ولی به رغم ارتباط نزدیک میان این دو واژه، تفاوت‌هایی نیز برای آن دو برشمرده‌اند. اسراف مفهومی فراگیر است و شامل هرگونه انحرافی از جمله اعتقادی، اخلاقی، اجتماعی و اقتصادی می‌شود ولی تبذیر بیشتر در امور اقتصادی و مالی و به ندرت در موارد دیگر مثلا در ولایت امام علی(ع) به کار می‌رود.

اسراف به معنای خارج شدن از حد اعتدال است بدون آنکه چیزی را ضایع کرده باشیم مثلا لباس گران‌قیمتی بپوشیم که چندین برابر نیاز ما باشد؛ ولی تبذیر به اتلاف و تضییع اموال منجر می‌شود مثلا برای ۵ نفر به‌اندازه ۱۰ نفر غذا آماده کنیم و باقیمانده را دور بریزیم.

طبرسی در تفسیر مجمع البیان تحقق تبذیر را به ضایع کردن مال و پراکندن آن می‌داند ولی خرج کردن بی‌اندازه که منجر به ضایع کردن اموال نشود و اگرچه در راه خیر و انفاق‌های مستحب باشد را تبذیر قلمداد نمی‌کند.

اسراف گاه بر زیاده‌روی در انجام عملی مباح و گاه بر خصوص مصارف نابجا و ناشایست به کار می‌رود، بنابراین مصادیق آن را می‌توان از دو نوع کمی و کیفی دانست؛ ولی تبذیر معمولا به صورت کیفی و در خصوص مصارف ناشایست تحقق می‌یابد مثلا به شخصی انفاق کند تا کار حرامی را مرتکب شود پس تبذیر بر خلاف اسراف هیچ‌گاه برای بیان زیاده‌روی در امور خیر به‌ کار نمی‌رود.

با توجه به تفاوت‌های فوق، تبذیر اگرچه زیر مجموعه اسراف معرفی شد؛ ولی از دیگر اسراف‌ها زشت‌تر شمرده شده است؛ زیرا در آن تجاوز از حلال به حرام و انفاق مال در راه حرام صورت می‌گیرد.

ترک تبذیر در روایات از جایگاه مهمی برخوردار است به صورتی که حتی از زیاده‌روی در انفاق و کارهای خیر نیز پرهیز داده شده است. در داستانی از شخص مسلمانی که با وجود داشتن چند فرزند، شش غلام خود را قبل از مرگش آزاد کرده بود، وقتی خبر آن به پیامبر(ص) رسید فرمود اگر به من اطلاع داده بودید از دفن او در قبرستان مسلمانان جلوگیری می‌کردم زیرا او کودکان خود را در معرض فقر قرار داده است.

بنابر نظر فقها کسانی که دچار آفت تبذیر می‌گردندند از نظر شرعی سفیه قلمداد شده و به حکم حاکم از تصرف در اموال خود ممنوع می‌شوند.

اما برای مبارزه با تبذیر چه باید کرد؟ به کمک روش های تربیتی ذیل، ضمن مبارزه با پدیده اسراف و تبذیر می توان ریشه های آن را خشکانده و این رذیله را درمان کرد. در ذیل به مواردی اشاره می کنیم که می توان با این رفتار ناشایست مبارزه کرد.

الف. روش های شناختی: منظور از روش های شناختی روش هایی است که برای ایجاد تغییر در شناخت و نگرش افراد استفاده می شود تا با اعطای بینش صحیح به افراد زمینه ی درمان افراط کاری را فراهم کند.

یک- روش زمینه سازی: دراین روش به ایجاد زمینه ها و زیرساخت های مناسب جهت رفتار مطلوب و جلوگیری از بروز رفتارهای نامطلوب اشاره می شود. یکی ازاساسی ترین راه های پیشگیری از اسراف و تبذیراز بین بردن عوامل مولد آن است. فرد اسراف کار به واسطه یکی از علل خودنمایی،چشم هم چشمی،تربیت ناصحیح خانواده، تقلید، وسواس و… به این بلیه گرفتار می شود.اگرخودنمایی و ثروت زیاد دست به دست هم داده انگیزه ریخت و پاش را برای فرد اسراف کاربه وجود آورده،ضمن آسیب شناسی باید ریشه ی آن را نیز شناسایی کرده ازبین برد. باید به مسرف توجه داد که دور ریختن ته مانده غذا یا هدر دادن اضافه آب لیوان و… کم کم زمینه را برای اسراف کاری های کلان را فراهم می کند. باید این عوامل مولد و علل زمینه ساز را شناسایی کرده،ضمن شناخت همه جانبه آن عوامل، جهت ریشه کن ساختن آنها اقدام کرد. بنابراین شناخت زمینه ها و برنامه ریزی برای برطرف ساختن آن،اولین قدم درراه مبارزه با اسراف و تبذیر است.

پس ضروری است اولین قدم را در خانواده برداشت به طوری که جلوگیری از اسراف جزء فرهنگ خانوادگی قرار گیرد و بعد ازآن،به صورت گسترده درجامعه فرهنگ سازی کرده و همگان را به پرهیز ازاسراف و تبذیرفراخواند که اگر به صورت نهادینه با آن برخورد شود دیری نمی گذرد که ریشه اسراف خشکیده می شود.

دو- روش مواجهه با نتایج اعمال: دراین روش به فرد زیان یا سود عملی که انجام می دهد نشان داده می شود تا با توجه به پیامدهای آن،انگیزه و زمینه ی مناسبی جهت انجام یا ترک آن عمل به دست آید.درنتیجه با ظهورانگیزه ی درونی،الزام بیرونی جای خود را به الزام درونی داده و فرد را از درون ملزم می کند تا عملی را ترک یا انجام دهد.

توجه دادن اسراف کاربه ضرر و زیان هایی که به خاطرعدم اعتدال و میانه روی متوجه اومی شود،همچنین توجه به زیان های اقتصادی بزرگی که به خاطراسراف و ولخرجی به فرد و اجتماع وارد می شود، در پیشگیری و درمان افراط کاری مؤثرخواهد بود.چه ضررو زیانی از این بالاتر که انسان به خاطراسراف و تبذیر در گمراهی قرار گرفته،توفیق هدایت و راه یابی را از دست بدهد؛در نتیجه خسران دنیا و آخرت را برای خود خریداری کند. (… کذلک یضلّ الله من هو مسرف مرتاب»؛(غافر، ۳۴) و چه زیانی از این بزرگتر که فرد یا جامعه ای به آتش فقر اقتصادی (۱۵) گرفتارشده،دست نیاز به سوی اجانب و بیگانگان دراز کند و چه عاقبتی بدترازاینکه هرچه انسان تلاش و کوشش کند برکتی (۱۶) از زندگی و تلاش خود نبیند.

سه- روش اعطای بینش: منظور از روش تربیتی اعطای بینش آن است که با ایجاد آگاهی های عمیق و گسترده در ذهن،فکرو باطن فرد،زمینه را برای تغییر دررفتار او فراهم سازیم.این روش که از مهم ترین روش های تربیت اسلامی است برای از بین بردن بسیاری ازرذایل اخلاقی مورد استفاده قرار می گیرد.

بعضی مواقع اسراف و تبذیر به خاطر این صورت می گیرد که اطلاع رسانی دقیقی در باره جزئیات و نکوهش این عمل صورت نگرفته است و یا اسراف کننده،نخواسته اطلاعات لازم را درخصوص عملی که انجام می دهد کسب کند.اگرما بتوانیم سطح آگاهی افراد را نسبت به مفهوم اسراف، حدود، ریشه ها،آثار و حکم شرعی آن بالا برده و بینش صحیحی درباره ی اسراف به فرد مسرف ارائه دهیم،کمک شایانی جهت مبارزه با این بیماری فردی و اجتماعی کرده ایم.

نتیجه عملی اعطای بینش نیزاین خواهد بود که فرد به ناهنجاری ها این عمل متوجه شده، نه تنها اسراف و ولخرجی نخواهد کرد بلکه مسرف خود به پیشگیری و درمان آن اقدام می کند. پس لازم است به کمک روش اعطای بینش،اطلاعات و آگاهی های لازم را نسبت به موارد مذکوربه اطلاع فرد برسانیم. به فرض اگراسراف کاربداند که اسراف نمودی از جهالت فرد (۱۷) است و هرکس افراط و اسراف کاری کند،یکی از نشانه های منافقین (۱۸)را درخود تقویت کرده، بدون تردید دست به چنین عمل ناپسندی نخواهد زد.

درمرحله ی اول خدای منان خود اولین بینش را به اسراف کار می دهد که «… إنّ الله لا یهدی من هومسرف کذّاب»؛خداوند کسی را که افراط کار دروغ زن باشد هدایت نمی کند. (غافر، ۲۸) و در مرحله بعدی حضرات معصومین علیهم السلام به صورت عملی در سیره خود این بینش را به مخاطبین خود داده اند.درفرمایشی پیامبراکرم (ص) درباره ی اثرات تخریبی اسراف چنین آگاهی می دهند که «من بذرأفقره الله»؛ هرکس اسراف و تبذیرکند خداوند او را به فقر مبتلا خواهد کرد.

امام علی (ع) هم فرمودند: «من لم یحسن الاقتصاد أهلکه الاسراف»؛هرکس اقتصاد و میانه روی را در پیش نگیرد،اسراف اورا هلاک خواهد کرد. (آمدی، ۱۳۶۶، ح ۸۰۷۴) درفرمایشی امام صادق (ع) نیز فرمودند: «أدنی الاسراف هراقه فضل الإناء و ابتذال ثوب الصّون و إلقاء النّوی»؛کمترین اندازه اسراف دورریختن ته مانده ظرف (آب یا غذا) و تبدیل لباس بیرون به لباس خانه و دم دستی و دور انداختن هسته های خرما و میوه است.

چهار-روش عبرت پذیری: مراد ازاین روش آن است که انسان تحولات و تطورات را به دیده ی عبرت نگریسته و از آنچه بردیگران رفته درس بگیرد؛که اگر چنین کند به نوعی خود نگهداری که حفاظی مبتنی بر بینایی است دست یافته و از اشتباهات و لغزش ها کاسته است.

یکی ازشیوه های تربیتی قرآن جهت عبرت پذیری بیان داستان ها و اتفاقات امت های پیشین است تا شنونده را به صورت غیر مستقیم به پندپذیری ازآن وادار کند. گاه خداوند بعد از بیان مقصود خویش تأکید بر عبرت پذیری هم می کند تا مخاطب متوجه باشد که اگرعبرت نگیرد خود به آن بلاها گرفتارخواهد شد. درباره ی اسراف و تبذیر هم لازم است ما به افرادی که ولخرجی و ریخت و پاش می کند و احترام نعمت های الهی را نگه نمی دارند سرگذشت گذشتگان را بیان کنیم که اگرخدای نکرده پیشگیری نشود آنها هم گرفتارخواهند شد.شکی نیست استفاده ازاین روش دردرمان اسراف اثر مطلوبی خواهد گذاشت.

قرآن کریم سرگذشت فرعون را در جهت عبرت گیری بیان می کند که: «… و إن فرعون لعالٍ فی الأرض و أنّه لمن المسرفین»؛ فرعون با برتری جویی و اسراف کاری در زمین فساد کرد وخداوند بساط ظلم و جورش را برهم پیچید و هرکس فرعونی فکرکند و فرعونی زندگی کند هرآینه خداوند با او چنان رفتارخواهد کرد که با فرعون انجام داد.

امام صادق (ع) درحدیثی سرگذشت امتی را بیان کردند که درخصوص استفاده از نان، ولخرجی و اسراف و استفاده نامناسب را به حدی رساندند که خداوند نعمت خود را از آنها گرفت. حضرت فرمودند: «اهل قریه کان الله عزوجل قد اوسع علیهم فی معایشهم فاستخشنوا لاستنجاء بالحجاره و استعموا من الخبز مثل الافهارفکانوا یستنجون به فبعث الله علیهم دواب اصفر من الجراد فلم تدع لهم شیئاً خلقه الله من شجرو لانباتٍ إلا اکلته فبلغ بهم الجهد إلی أن رجعوا الی الذی کانوا یستنجون به من الخبز فیأکلونه»؛خداوند در روزی گروهی ازمردم وسعت و گشایش داد تا هنگامی که سر به طغیان گذاشتند و سنگ را برای تطهیر خود خشن احساس کردند،از این رو برای این کارازنان استفاده کردند. دراین هنگام خداوند آنان را به قحطی و گرسنگی گرفتار کرد و آن گروه به ناچارآذوقه های خود را در انبارها ذخیره می نمودند تا محفوظ بماند. خداوند حشراتی کوچکتراز پشه برای آنها برانگیخت تا ذخیره آنان را فاسد نمایند و بدین رو مجبور شدند برای تأمین آذوقه خود به همان پاره نان های آلوده ای که جمع شده بود روی آوردند و آن ها را خوردند.

پنج- روش طرح قصه: یکی از دیگر شیوه های تربیتی برای تبیین معارف قرآنی،روش طرح قصه است. واژه «قص» به معنای دنباله ی جای پا را گرفتن و رفتن (راغب اصفهانی، ۱۴۱۶، واژه قص) و جستجو ازآثارچیزی است و هرچیز که پشت سرهم قرارگیرد عرب به آن قصه می گوید. و ازآنجا که به هنگام شرح وبیان یک موضوع، کلمات و جمله ها درپی یکدیگر بیان می شود این کار را قصه نامیده اند. به طورکلی بخش زیادی از معارف در قالب سرگذشت اقوام پیشین و داستان آنها در قرآن بیان شده است.خدای منان این معارف را در قالب قصه بیان کرده است؛زیرا اولاً داستان و فضایی که درآن سیر می شود برای همگان جاذبه مخصوص دارد،به طوری که برای تمامی سنین این جذابیت همیشه محفوظ است. ثانیاً داستان و قصه برای همه کس قابل فهم و درک است تا جایی که بسیاری برای رساندن مسائل عقلی و تربیتی از طرح قصه استفاده می کنند تا هدف را خود شنونده براساس درک و توانایی به دست آورد.

قرآن کریم درجای جای این کتاب آسمانی برای رساندن تعاریف تربیتی به مخاطبین خود ازطرح قصه بهره جسته است. اتفاقاً یکی از مسائلی که درسوره های اعراف و ذاریات به آن پرداخته شده،بحث اسراف و تجاوز انسان ازقانون فطرت است.قرآن در سوره اعراف درداستان حضرت لوط جهت بیان اسرافی که در قانون فطرت برای قوم آن حضرت پیش آمده بود،وارد میدان شده، نقطه اصلی داستان را به همین اسراف کاری اختصاص می دهد و می فرماید:

«إنّکم لتأتون الرجال شهوه من دون النساء بل أنتم قوم مسرفون»؛شما ازروی شهوت به جای زنان بامردان می آمیزید،آری شما گروهی تجاوزگرید. (اعراف، ۸۱) باز در سوره ذاریات داستان افراط کاری آنها را از زاویه ای دیگر مورد بررسی قرار می دهد و اززبان فرشتگان الهی می فرماید: «قالوا إنّا أُرسلنا إلی قوم مجرمین لنرسل علیهم حجاره من طین مسوّمه عند ربک اللمسرفین» گفتند ما به سوی قوم مجرمین فرستاده شده ایم، تا بارانی ازسنگ ـ گل برآنها بفرستیم، سنگ هایی که ازناحیه پروردگارت برای اسراف کاران نشان گذاشته شده است. (ذاریات، ۳۲-۳۴) تعبیربه مسرفین اشاره به کثرت گناه آنهاست به گونه ای که ازحد گذرانده و پرده های حیا و شرم را دریده بودند. (مکارم شیرازی،۱۳۶۶، ج ۲۲، ص ۳۵۶) طرح قصه جهت عبرت پذیری برای مبارزه با پدیده ی اسراف برای تمامی سنین به فراخور مشکلی که دارند همیشه کارگشاست. چنانکه امام صادق (ع) از این شیوه جهت اعطای بینش استفاده کردند.

ب- روش های رفتاری: منظوراز روش های رفتاری روش هایی است که با ایجاد تغییردررفتارو عملکرد فرد، زمینه پیشگیری و درمان اسراف و تبذیر را فرهم می سازند.