یکی از چالشهای پنهان اما حیاتی، پدیده مهاجرت نخبگان است. این مهاجرت نخبگان و متخصصان نه تنها نیروی انسانی ماهر را از کشور خارج میکند، بلکه مستقیما بر نوآوری شرکتهای بورسی و غیر بورسی، سرمایهگذاری در پژوهش و توسعه و در نهایت ارزش سهام این شرکتها تاثیر میگذارد. در این یادداشت با تکیه بر دادههای رسمی و گزارشهای بینالمللی، به بررسی این موضوع میپردازم. بر اساس گزارشهای اخیر، هزینه سالانه مهاجرت هر نخبه میتواند ۱.۲میلیون دلار هزینهبرای کشور داشته باشد که طبق برخی از برآوردها برای ایران بیش از ۵۰ الی ۱۵۰میلیارد دلار سالانه تخمین زده شده است، که این رقم معادل بیش از ۱۰درصد تولید ناخالص داخلی کشور است. با توجه به تشدید این روند در سالهای ۲۰۲۰ تا ۲۰۲۵، زمان آن رسیده که سرمایهگذاران و سیاستگذاران به این ریسک توجه جدی کنند.
آمار و روند مهاجرت نخبگان در ایران
مهاجرت نخبگان در ایران پدیدهای نوظهور نیست اما در دهه اخیر شتاب گرفته است. طبق گزارش موسسه Migration Policy Institute، بین سالهای ۲۰۲۰ تا ۲۰۲۱، تعداد مهاجران متخصص از ۴۸هزار نفر به ۱۱۵هزار نفر افزایش یافته است. این آمار نشاندهنده رشد بیش از ۱۴۰درصدی در تنها یک سال است. در سال ۲۰۱۹، ایران دومین کشور جهان با خروج حدود ۱۸۰ هزار نفر حرفهای تحصیلکرده از نظر نرخ مهاجرت متخصصان بوده است. گزارش Gulf International Forum در سال ۲۰۲۳ تاکید میکند که این مهاجرتها عمدتا به سمت کشورهای غربی و کانادا هدایت میشود، جایی که متخصصان ایرانی در زمینههای فناوری، مهندسی و علوم پایه جذب میشوند. شاخص مهاجرت نخبگان The Global Economy برای ایران در سال ۲۰۲۴ برابر با ۴.۶ از ۱۰است که نسبت به ۴.۹ در سال ۲۰۲۳ کاهش جزئی نشان میدهد، اما همچنان در سطح بالایی قرار دارد. بر اساس گزارشهای داخلی بیش از ۷۰هزار نخبه علمی در سال ۲۰۲۳ مهاجرت کردهاند و ۳۰درصد جمعیت کشور به مهاجرت فکر میکنند.
از طرفی هم ۶۲درصد مهاجران هیچ قصدی برای بازگشت ندارند. این آمار از گزارش Iran Focus در سال ۲۰۲۵استخراج شده و نشاندهنده یک بحران ملی است. عوامل اصلی این روند شامل تحریمهای اقتصادی، تورم بالا، نااطمینانیهای سیاسی و اقتصادی، عدم بها دادن به این نخبگان و بسیاری از عوامل مهم و کلیدی است که متخصصان را به جستوجوی فرصتهای بهتر خارج از مرزهای کشور وادار میکند. بحث نبود نیروی متخصص و خروج نخبگان یکی از موضوعاتی است که مستقیما با شرکتهای بورسی مرتبط است، مطالعهای در سال ۲۰۲۴عوامل موثر بر مهاجرت نخبگان را شناسایی کرده و نشان میدهد که کمبود فرصتهای شغلی و حقوق پایین، مهمترین مولفهها هستند. این مهاجرت نه تنها نیروی کار را کاهش میدهد، بلکه دانش انباشته را نیز از دسترس شرکتها خارج میکند، که این امر بر نوآوری تاثیر مستقیم دارد.
