قاچاق سوخت در ایران به دلایل ساختاری، اقتصادی، جغرافیایی و اجتماعی رخ میدهد و مبارزه با آن نیازمند راهکارهای چندبُعدی است.
ایران به دلیل یارانه های سنگین، یکی از ارزانترین قیمت های سوخت در جهان را دارد (هر لیتر بنزین در ایران کسری از قیمت در کشورهای همسایه مانند پاکستان، افغانستان، ترکیه یا عراق است). این اختلاف قیمت، سود کلانی برای قاچاقچیان ایجاد می کند. برآوردها نشان می دهد قاچاق هر لیتر سوخت تا ۲۰برابر قیمت داخلی سودآور است.
اما در مناطق مرزی که بیکاری و فقر زیاد است انگیزه برای مشارکت مردم محلی در شبکه های قاچاق را تشدید کرده است.
ایران مرزهای طولانی با کشورهای همسایه دارد (از جمله پاکستان، افغانستان، ترکیه و عراق) که برخی از این مناطق کوهستانی یا بیابانی و کنترل آنها دشوار است.
در این میان ضعف امکانات و نیروی انسانی در گمرکات و پایانه های مرزی، همدستی برخی مسئولان محلی یا نیروهای امنیتی با شبکه های قاچاق، سیستم نظارتی پراکنده و فقدان فناوری های پیشرفته برای رصد حمل ونقل سوخت، تقاضای بالا برای سوخت ارزان در کشورهای همسایه به دلیل کمبود منابع یا بحرانهای انرژی (مانند افغانستان یا پاکستان)، موجب شده تا قاچاق سوخت نه تنها کم نشود بلکه روز به روز به میزان آن افزوده شود.
و این رویه قاچاق سوخت همچنان به قوت خود باقی است اما می توان با انجام دادن برخی کارها از قبیل کاهش تدریجی یارانه های سوخت و نزدیک کردن قیمت داخلی به قیمت منطقه ای، به گونه ای که انگیزه قاچاق کاهش یابد، استفاده از *کارتهای هوشمند سوخت* با سهمیه بندی متناسب با نیاز واقعی خانوارها و صنایع، نصب دوربین های نظارتی، رادارها و سیستم های ردیابی ماهواره ای در مرزها، استفاده از پهپادها و سنسورهای حرکتی برای پایش مناطق صعب العبور، ایجاد دیوارهای امنیتی یا خندق در نقاط حساس مرزی، ایجاد واحدهای ویژه ضد فساد در نهادهای مرتبط با سوخت (مانند وزارت نفت، نیروی انتظامی و گمرک)، مجازات های سنگین برای مسئولان متخلف و قاچاقچیان، ایجاد اشتغال پایدار در استان های مرزی از طریق سرمایه گذاری در صنایع کوچک، کشاورزی و گردشگری، افزایش مشارکت مردم محلی در طرح های نظارتی و ارائه مشوق های مالی برای گزارش قاچاق، مذاکره با کشورهای همسایه برای هماهنگی در کنترل مرزها و کاهش تقاضای سوخت قاچاق، استفاده از مکانیسم های حقوقی بین المللی برای پیگیری مالی شبکه های فرامرزی، اجرای کمپین های آموزشی درباره پیامدهای قاچاق سوخت (مانند آسیب به محیط زیست، کاهش منابع ملی و افزایش ناامنی)، تقویت هویت ملی و مسئولیت پذیری اجتماعی در مناطق مرزی، نظارت دقیق بر پمپ بنزین ها و جایگاه های سوخت با استفاده از سامانه های دیجیتال و ممنوعیت فروش سوخت به خودروهای فاقد پلاک یا با مخازن غیراستاندارد از میزان قاچاق سوخت کاست و تا حد زیادی آن را کنترل کرد.
آرام رحمتی
