پیام توجه به «هالوین» ؛ لزوم باز تعریف آیین های ایرانی برای نسل جوان

 پوریا سیدعلی- پژوهشگر مسائل اجتماعی: در روزهای اخیر، کافی است سری به فروشگاه‌های لوازم تزئینی یا صفحات اینستاگرامی کافه‌های بزنیم تا با نشانه‌هایی از یک مناسبت غیرایرانی روبه‌رو شویم؛ کدوهای نارنجی، عنکبوت‌های مصنوعی، شمع‌های سیاه، ماسک‌های ترسناک و آرایش‌هایی که قرار نیست شبیه چهره روزمره آدم‌ها باشند. هالووین، جشنی که ریشه در سنت‌های غربی دارد، حالا در ایران نیز برای بخشی از جامعه بهانه‌ای برای دورهمی، خرید، عکاسی و تجربه یک شب متفاوت شده است. نشانه‌های این مناسبت بیش از آنکه یک آیین رسمی را تداعی کنند، یادآور یک بازار فصلی و یک جریان سبک زندگی هستند. گزارش‌های تصویری منتشرشده از تهران در سال‌های اخیر، از ویترین‌های تزئین‌شده و مشتریانی حکایت دارد که برای تماشای دکورها، خرید وسایل هالووینی یا ثبت عکس یادگاری به فروشگاه‌ها مراجعه می‌کنند. در بعضی کافه‌ها نیز دکورهای موضوعی، خوراکی‌های متفاوت و برنامه‌های مناسبتی به بخشی از تجربه مشتری تبدیل شده‌اند. این تصاویر یک پرسش جامعه‌شناختی را پیش می‌کشند: «چرا جشنی که از نظر تاریخی و جغرافیایی به جامعه دیگری تعلق دارد، توانسته در میان بخشی از جوانان ایرانی جایگاهی پیدا کند؟» پاسخ را شاید باید فراتر از علاقه به فرهنگ غرب و در تغییر معنای تفریح، معاشرت و هویت‌یابی نسل جدید جست‌وجو کرد.
برای بسیاری از جوانانی که در فضای مجازی تصاویر هالووینی منتشر می‌کنند، این مناسبت الزاماً معنای تاریخی یا مذهبی ندارد. آنچه اهمیت دارد، فرصت تغییر ظاهر، تجربه یک فضای متفاوت، شوخی با ترس و حضور در یک جمع دوستانه است. لباس‌های عجیب، گریم‌های خلاقانه و آرایش‌های غیرمعمول، امکان فاصله گرفتن موقت از نقش‌ها و ظاهرهای تثبیت‌شده روزمره را فراهم می‌کنند. هالووین بیش از آنکه یک آیین وارداتی با تمام پیشینه فرهنگی‌اش باشد، به یک ابزار سرگرمی و خودابرازی تبدیل شده است. فرد می‌تواند برای چند ساعت شخصیتی متفاوت بسازد، از چهره همیشگی خود فاصله بگیرد و آن را در قالب عکس و ویدئو به دیگران نمایش دهد. این تجربه برای نسلی که بخش مهمی از ارتباطاتش در فضای دیجیتال شکل می‌گیرد، جذابیت ویژه‌ای دارد.
اینستاگرام؛ ویترین اصلی هالووین ایرانی
نقش شبکه‌های اجتماعی در گسترش این مناسبت را نمی‌توان نادیده گرفت. در اینستاگرام، هالووین فقط یک شب در تقویم نیست؛ مجموعه‌ای از محتواهای دیداری است که از چند هفته قبل آغاز می‌شود. آموزش گریم، ایده‌های لباس، طراحی ناخن، تزئین خانه، دستور تهیه خوراکی‌های مخصوص و معرفی کافه‌های مناسبتی، هرکدام بخشی از این جریان را تشکیل می‌دهند. گزارش «هالووین در تهران؛ از کافه‌لاته کدو حلوایی تا ناخن‌های عنکبوتی» که ۱۱ آبان ۱۴۰۳ منتشر شد، به حضور این مناسبت در حوزه‌های مختلف زندگی شهری اشاره می‌کند؛ از مهدکودک‌ها و مراکز خرید تا کافه‌ها، آرایشگاه‌ها و آتلیه‌های عکاسی. در این گزارش، تبلیغ طرح‌های هالووینی ناخن در صفحات اینستاگرامی، رزرو وقت برای گریم و آماده‌سازی دکورهای عکاسی از جمله جلوه‌های گسترش این مناسبت معرفی شده است. این تغییر نشان می‌دهد که شبکه‌های اجتماعی فقط بازتاب‌دهنده یک جشن نیستند، بلکه در ساختن و گسترش آن نقش دارند.
تعجب والدین- هیجان فرزندان
یکی از مهم‌ترین ابعاد اجتماعی هالووین در ایران، تفاوت نگاه نسل‌هاست. برای بخشی از والدین و نسل‌های میانسال، این مناسبت ممکن است عجیب، غیرضروری یا نشانه توجه بیش از اندازه به فرهنگ‌های خارجی باشد. آنها معمولاً مهرگان، شب یلدا و چهارشنبه‌سوری را به‌عنوان مناسبت‌هایی می‌شناسند که می‌توانند نیاز جامعه به شادی و دورهمی را تأمین کنند. اما نسل جوان الزاماً چنین مرزبندی روشنی میان جشن‌های ایرانی و غیرایرانی قائل نیست. برای این نسل، تعلق فرهنگی لزوماً به معنای محدود ماندن به یک مجموعه ثابت از آیین‌ها نیست. جوانی که شب یلدا را با خانواده جشن می‌گیرد، ممکن است چند روز بعد در یک مهمانی هالووینی نیز شرکت کند. او میان این دو تجربه تناقضی نمی‌بیند، زیرا هرکدام را در موقعیتی متفاوت و با معنایی جداگانه تجربه می‌کند.
اظهارنظر محمدعلی ابطحی درباره هالووین نیز از همین زاویه قابل توجه است. او در گفت‌وگویی که ایسنا در ۱۱ آبان ۱۴۰۴ منتشر کرد، هالووین را برای جوانان بیشتر یک تفریح دانست و تأکید کرد که نباید آن را به معضل فرهنگی و سیاسی تبدیل کرد. این نگاه، امکان بررسی پدیده را خارج از دوگانه ساده تقلید فرهنگی یا حفظ هویت ملی فراهم می‌کند. این تفاوت را می‌توان بخشی از تغییر الگوی جامعه‌پذیری دانست. نسل‌های پیشین بیشتر از خانواده، مدرسه و نهادهای رسمی با مناسبت‌های فرهنگی آشنا می‌شدند؛ درحالی‌که نسل جدید بخش مهمی از تجربه فرهنگی خود را از اینترنت، فیلم، موسیقی، بازی‌های رایانه‌ای و شبکه‌های اجتماعی دریافت می‌کند. طبیعی است که در چنین شرایطی، تقویم مناسبت‌های این نسل گسترده‌تر و متنوع‌تر باشد.
شادی به‌مثابه یک نیاز اجتماعی
شاید مهم‌ترین نکته در بررسی هالووین در ایران، توجه به نیاز اجتماعی پشت این مناسبت باشد. جامعه فقط به جشن‌های رسمی و آیین‌های تاریخی نیاز ندارد؛ مردم به فرصت‌هایی برای معاشرت، خندیدن، تجربه‌های تازه و ساختن خاطرات مشترک نیز احتیاج دارند. هالووین برای بخشی از جوانان چنین فرصتی ایجاد کرده است. هالووین در ایران را باید در بستر تغییر سبک زندگی، جهانی‌شدن ارتباطات و تحول الگوهای تفریح بررسی کرد. این جشن نه به معنای کنار گذاشتن فرهنگ ایرانی است و نه لزوماً نشانه پذیرش کامل فرهنگ غربی. آنچه در خیابان‌ها، کافه‌ها، سالن‌های زیبایی و شبکه‌های اجتماعی دیده می‌شود، بیشتر تصویری از نسلی است که می‌خواهد تجربه‌های متنوع‌تری داشته باشد و برای شادی، منتظر مناسبت‌های از پیش تعریف‌شده نماند. شاید پرسش اصلی دیگر این نباشد که چرا جوان ایرانی هالووین را جشن می‌گیرد؛ بلکه این باشد که چگونه می‌توان ظرفیت آیین‌های ایرانی را نیز برای این نسل جذاب، خلاقانه و متناسب با زندگی امروز بازتعریف کرد. چرا کدوهای نارنجی توانسته‌اند بهانه‌ای برای دورهمی شوند، اما بسیاری از جشن‌های بومی هنوز نتوانسته‌اند با همان زبان تصویری و هیجان‌انگیز وارد زندگی روزمره جوانان شوند؟ پاسخ به این پرسش، احتمالاً بیش از هر بحثی درباره تقلید فرهنگی، می‌تواند راهی برای شناخت تغییرات اجتماعی ایران باشد./ آرمان امروز