مــقــدمـه
پالایشگاه نفت بندرعباس بزرگترین پالایشگاه تخصصی فرآورش نفتخام سنگین و فوقسنگین ایران است. امروز جایگاه شرکت پالایش نفت بندرعباس در بین پالایشگاههای کشور با رشد ۵۵۸ درصدی سود خالص در شش ماهه اول سال ۱۴۰۴ در رده نخست قرار دارد و با افزایش تولید کمی فرآوردهها و مهم تر ارتقاء کیفیت محصولات و افزایش قدرت رقابت در عرضه و بازار با کسب عنوان نماد برتر در حوزه بورس انرژی و در راستای کیفی سازی گزارشات و عملکرد شفاف در بازار سرمایه بعنوان یکی از نمادهای برتر مورد تقدیر سازمان بورس و اوراق بهادار قرار گرفته و در جمع پانصد شرکت تولید کننده برتر با کسب رتبه چهارم در میزان فروش به عنوان یک شرکت بزرگ تولیدی افتخار صنعت پالایش می باشد. شرکت پالایش نفت بندرعباس دارای رتبه نخست در بین سایر پالایشگاه ها از حیث سودآوری حاصل از فروش محصولات و افزایش تولید کمی و کیفی فرآورده ها است.
این پالایشگاه در سال ۱۳۷۶ با ظرفیت اولیه پالایش ۲۳۲ هزار بشکه نفت خام در روز به بهرهبرداری رسید؛ هدف اصلی از احداث آن تأمین بخش مهمی از فرآوردههای نفتی کشور و صادرات مازاد محصولات است. مساحت مجموعه حدود ۷۰۰ هکتار است و در جنوب کشور در ساحل خلیجفارس (منطقه ویژه اقتصادی بندرعباس) واقع شده است. موقعیت جغرافیایی نزدیک به منابع نفتی میدانهای سرخون، عسلویه و جزیره هنگام، و دسترسی به آبهای آزاد، جایگاه ملی و منطقهای ویژهای برای این پالایشگاه فراهم کرده است. از بدو تأسیس، رعایت استانداردهای ایمنی، محیطزیست و بهینهسازی مصرف انرژی جزو اصول راهبردی این مجموعه بوده است . ظرفیت اسمی این پالایشگاه از سال ۱۳۸۷ تا سال ۱۳۹۱، ۳۲۰ هزار بشکه در روز و ظرفیت اسمی پس از اجرای طرحهای افزایش ظرفیت در سالهای ۹۱ و ۱۳۹۹ ، ۳۵۰ هزار بشکه در روز شده است. در حال حاضر پالایشگاه بندرعباس روزانه حدود ۳۵۰ هزار بشکه خوراک نفت خام (سبک و سنگین) را پالایش میکند و حدود ۲۰ درصد از ظرفیت کل تولید فرآوردههای نفتی کشور را در اختیار دارد.
پالایشگاه نفت بندرعباس مدرنترین و تنها پالایشگاه تصفیه نفت خام سنگین و فوق سنگین در سطح ایران و خاورمیانه که توسط پیمانکاران ایرانی با دانش فنی خارجی ساخته شده که در زمان خود بی نظیر بوده است. مهمترین امتیاز پالایشگاه دارا بودن قابلیت تولید چند محصولی برای نیاز داخل و صادرات فرآوردههای نفتی میباشد. ماموریت اصلی این پالایشگاه تولید کارآمد و پایدار فراوردههای نفتی با کیفیت از نفت خام سنگین و فوق سنگین و همچنین میعانات گازی، جهت عرضه به بازارهای داخلی و جهانی است. این شرکت موفق به کسب نماد برتر در بورس و انرژی و کالا شده است.
#مأموریت و نقش¬های اقتصادی
پالایشگاه نفت بندرعباس مأموریت دارد تا بهعنوان یکی از قطبهای اصلی صنعت پالایش ایران، ضمن تأمین پایدار بخش مهمی از نیاز سوخت کشور، با توجه به قرارگرفتن در موقعیت کم¬نظیر جغرافیایی تنگه هرمز و آبراه¬های بین¬المللی و داشتن اسکله اختصاصی نقش مهمی در صادرات فرآوده¬های نفتی ایفا کند. این پالایشگاه با تولید بنزین، گازوئیل و سایر فرآوردهها توانسته است ۲۰ درصد کل سوخت مورد نیاز کشور از جمله بنزین و نفتگاز، نفتکوره، نفت سفید، سوخت جت، گاز مایع و مواد اولیه قیر و روغن موتور مورد نیاز کشور را تأمین کند. در بخش یوتیلیتی و پشتیبانی نیز پالایشگاه دارای تأسیسات برق و نیرو (نیروگاه گازسوز اختصاصی)، واحدهای تولید بخار فشار بالا، سیستمهای تصفیه پساب صنعتی و مدیریت پسماند و واحدهای بازیافت گوگرد است.
پالایشگاه بندرعباس بهواسطه تولید داخلی حجم بالایی از فرآوردههای نفتی نقش به سزایی در کاهش وابستگی کشور به واردات سوخت نفتی مؤثر دارد. اجرای طرحهای توسعهای در این پالایشگاه امکان تولید روزانه بنزین و گازوئیل مطابق با استاندارد یورو ۴ و ۵ را فراهم کرده و به این ترتیب نیاز به واردات این نوع سوختها کاهش یافته است.
علاوه بر این، پروژه استراتژیک تبدیل پالایشگاه به پتروپالایشگاه و تبدیل و ارتقای نفتکوره به محصولات با ارزش افزوده مثل بنزین و پروپیلن از سال ۱۴۰۲ در حال اجراست. اجرای این پروژه علاوه بر افزایش سودآوری پالایشگاه، الزامات حاکمیتی و زیست محیطی نیز اجرا و از جرایم مترتبه جلوگیری به عمل خواهد شد. پروژه تولید روغنهای پایه نیز افزایش ارزش افزوده و همچنین کاهش تولید نفت کوره برای اولین بار با دانش فنی داخلی طراحی شده و این طرح در حال پیگیری است.
موقعیت جغرافیایی پالایشگاه و نزدیکبودن به آبهای نیلگون خلیج فارس و اسکله شهید رجایی و اسکله مواد نفتی و اتصال به خط لوله صادراتی گوره-جاسک و همچنین خط انتقال فرآوده های به کرمان و صفهان موقعیت بسیار ویژه ای به پالایشگاه بندرعباس اعطا نموده است.
یکی از چالش¬های بزرگ پالایشگاه تامین نفت خام مورد نیاز از طریق سه نفتکش از جزیره خارک بود. این مورد در شرایط جوی و دریایی ناپایدار، خرابی کشتی¬های نفتکش و همچنین قوانین دست و پاگیر مربوط به اداره بنادر و دریانوردی و ادارت مختلف موجب اختلال و کاهش نفت خام پالایشگاه می گردید. با شروع بهرهبرداری از خط لوله گوره-جاسک در سال ۱۴۰۳، دسترسی به نفت خام نیز بسیار پایدارتر بوده و تکمیل این طرح مهم از سوی مدیریت پالایشگاه موجود افزایش متوسط میزان نفت خام دریافت شده توسط پالایشگاه گردیده که در نتیجه سودآوری و پایداری عملیاتی قابل قبولی را برای پالایشگاه به دنبال داشته است.
در عرصه مسئولیت اجتماعی بویژه در توسعه زیرساختهای آموزشی، بهداشتی و درمانی و ورزش و نیز توسعه محلی و اشتغال، پالایشگاه بندرعباس به عنوان یکی از بزرگترین کارفرمایان منطقه هرمزگان شناخته میشود و پروژههای توسعهای و تکمیل فرایندهای جدید آن صدها فرصت شغلی مستقیم و غیرمستقیم ایجاد کرده است.
ساختار فنی و فرآیندی پالایشگاه
پالایشگاه نفت بندرعباس از پیشرفتهترین مجتمعهای پالایشی کشور است که طراحی آن بر مبنای فناوریهای نوین بینالمللی انجام شده است. ظرفیت اسمی پالایشگاه پس از تکمیل طرحهای توسعه به حدود ۳۵۰ هزار بشکه در روز رسیده است که شامل پالایش نفت خام سنگین و میعانات گازی بهطور همزمان است . این ظرفیت عظیم از طریق مجموعهای از واحدهای اصلی و فرعی تأمین میشود. واحدهای فرآیندی مهم این پالایشگاه عبارتاند از: واحد تقطیر اتمسفریک نفت خام، واحد کاهش گرانروی (غلظت شکن)، واحد تفکیک گاز مایع، واحد تولید هیدروژن، واحد ایزومریزاسیون ، بنزین سازی به روش حلقه سازی نفتای سنگین، واحد تصفیه نفت سفید، واحد هیدروکراکینگ و واحدهای بازیافت گوگرد.
طرح مدیریت و بازیافت گازهای مشعل نیز یکی دیگر از پروژههای محیطزیستی-توسعهای است که با شناسایی نقاط اتلاف و بازیافت گاز به منظور استفاده مجدد، ضمن کاهش انتشار گازهای گلخانهای و آلودگی هوا، باعث کاهش مصرف گاز طبیعی نیز شده است .در فاز دوم این طرح با نصب کمپرسور و افزایش فشاره گازهای مشعل در عمل پالایشگاه بندرعباس عملا به حالت Zero Flare در خواهد آمد.
در همین ارتباط دریافت گازهای مشعل پالایشگاه ستاره با هدف افزایش سودآوری هر دو پالایشگاه و حل مشکلات زیست محیطی و همچنین کاهش مصرف گاز طبیعی در حال مطالعه و پیگیری جهت اجرا می¬باشد.
# عملکرد تولیدی و مالی
به لحاظ عملکرد مالی، پالایشگاه بندرعباس نیز از لحاظ درآمد و سودآوری یکی از پالایشگاههای برتر کشور است. برای مثال، طی سالهای گذشته با اجرای طرحهای بهینهسازی و کاهش ضایعات، صرفهجویی ارزی قابل توجهی نصیب کشور شده است . طرحهای توسعهای مانند تولید کک اسفنجی و روغنهای پایه که نیازمند سرمایهگذاری هستند، افزون بر درآمدهای داخلی (تأمین نیاز صنعت آلومینیومسازی و نفتکوره کشور)، درآمد صادراتی چندصد میلیون دلاری ایجاد میکنند. خوراک پالایشگاه شامل سه عنوان: نفت خام(نفت خام هنگام، نفت خام خارک، نفت خام خط لوله گروه جاسک)، میعانات گازی(میعانات کشتی پارس جنوبی، میعانات سرخون، میعانات پارسیان، میعانات دریافتی از سایر) و نفتا(نفتای دریافتی از شرکت نفت ستاره) بوده و فرآورده ها شامل دو بخش اصلی(سوخت جت، گازمایع، نفت سفید، نفت کوره، بنزین، نفت گاز) و ویژه(بوتان، پروپان، نفتا، سلاپس، وکیوم باتوم، حلال، گوگرد،آیزوریسایکل،لوبکات، گاز مایع) می باشد.
در مجموع، پالایشگاه نفت بندرعباس با ظرفیت بالای پالایش، تعدد واحدهای پیشرفته، برنامههای مستمر نگهداری و توسعه فنی و نیز تمرکز بر استانداردهای محیطزیستی و ایمنی نقش کلیدی در تأمین انرژی کشور ایفا میکند. این پالایشگاه ضمن تأمین بخش قابل توجهی از سوخت و انرژی مورد نیاز خودروهای سبک و سنگین، کشتی¬ها، هواپیماها، نیروگاهها، منازل، ادارات و صنایع و نیز صادرات محصولات سنگین و کاهش واردات سوخت استاندارد بالا، سهم مهمی در خودکفایی انرژی و افزایش تولید داخلی ایفا نموده است.
# منابع انسانی
#ساخت مجهزترین مرکز پیش بیمارستانی سوانح سوختگی برای اولین بار در بین پالایشگاههای کشور و ارائه خدمات به عموم مردم
#واگذاری منازل مسکونی خالی از سکنه به کارکنان قراردادی شرکت بمنظور رفع دغدغه های مسکن و ایجاد انگیزه
# تاسیس شرکت تعاونی مسکن کارکنان شرکت به منظور رفع دغدغه های مسکن کارکنان و ایجاد انگیزه
# پایش و تغییرات ساختاری و ایجاد تحول اساسی در مدارس وابسته به پالایشگاه و ارتقاء کیفیت آموزشی و پرورشی و استقرار مدل تربیتی مبتنی بر اقتضائات نوپدید
# تاسیس شرکت انرژی ترابر جبیر هرمز جهت استفاده از پتانسیل های موجود در شرکت از جمله ساماندهی سرویس های کارکنان که پس از واگذاری قرارداد در سال جاری بیش از ۴۰ درصد صرفه جویی (معادل ۱۵۰ میلیارد تومان) نسبت به وضعیت پیمانکاری و خرید خدمت صورت گرفته است
# اصلاح نظام پرداخت و بهبود وضعیت معیشت کارکنان به عنوان سرمایه اصلی پالایشگاه و حفظ کرامت ایشان
# بازبینی مشاغل موجود در شرکت و تعیین مشاغل مشمول مقررات سخت و زیان آور جهت بهره مندی کارکنان تابع قانون کار از مزایای آن و جلوگیری از تضییع حقوق حقه ایشان و جلوگیری از افزایش پرونده های مطروحه در وزارت کار
# تاسیس شرکت تعاونی مصرف کارکنان شرکت برای اولین بار در بین پالایشگاه های کشور به منظور تسهیل در خرید مایحتاج ( از جمله لوازم خانگی و کالاهای مصرفی ) پرسنل با شرایط ویژه.
# تأسیس باشگاه ورزشی پالایش نفت بندرعباس و خرید امتیاز تیم فوتبال دسته یک و تیمداری فوتسال در لیگ برتر در راستای مطالبات مردم فهیم ، نمایندگان و مسئولین محترم استانی
# ساماندهی امور رفاهی،بیمه ای و حقوق و مزایای قابل پرداخت رانندگان خودرو های سبک و سنگین و نیمه سنگین توسط شرکت انرژی ترابر جبیر که سالیان سال بلاتکلیف بوده اند
# تاسیس موسسه آموزشی پالایشگاه و استقرار هنرستان و آموزشگاه فنی و حرفه ای و تجهیز آن متناسب با نیاز پالایشگاه
# شرح دلایل افزایش سود شرکت
- افزایش فروش شرکت
افزایش ۳۱ درصدی فروش محصولات به میزان ۲۷۷ هزار مترمکعب که ناشی از افزایش تولید برخی فرآوده های اصلی و ویژه، کاهش انباشت محصول، افزایش رقابت پذیری محصولات، مشتری¬مداری در بورس با ایجاد فضای رقابتی، امن و با ثبات در بورس و ارتقای کیفیت محصولات
۲.تغییر در برنامه¬ریزی تولید
افزایش کمی میزان تولید فرآورده¬ها و برنامه ریزی تولید در راستای تغییر سبد محصولات به سمت تولید فرآورده¬ های با افزایش ارزش افزوده بالاتر
- حل و فصل پرونده های مالیاتی
حل و فصل پروندههای مالیاتی به ویژه در صنایع پالایشگاهی تنها یک رویداد اداری نیست، بلکه یک رویداد مهم مالی است که به طور مستقیم و غیرمستقیم سودآوری شرکت را تحت تاثیر قرار میدهد و نه تنها یک بار قانونی را از دوش شرکت برمیدارد بلکه با آزادسازی ذخایر، کاهش هزینهها و شفافسازی وضعیت مالی به طور مستقیم منجر به افزایش سود گزارش شده و بهبود چشمانداز آتی میشود.
۴.کاهش هزینه های مالی
طی گزارش پیشبینی بودجه برای سال ۱۴۰۴ معادل ۶.۸ همت هزینههای مالی در نظر گرفته شده بود که مربوط به وام دریافتی از صندوق انرژی بوده است. با توجه به پیگیریهای انجام شده در گزارشات سال ۱۴۰۳ هزینه جریمه دیرکرد وام و بهره آن از حسابها و گزارشات مالی با تایید حسابرس حذف و به همین میزان بر سود شرکت افزوده شد.
۵.اصلاح ساختار داخلی
این اصلاح از طریق بازنمایی و تعریف مجدد ساختاری واحدهای تولیدی، نظارتی، آزمایشگاهی و مخازن در راستای افزایش بهره وری و نظارت بر حسن انجام امور به جهت افزایش کیفیت فرآورده ها و محصولات انجام گرفت.
۶.اصلاح روند و دریافت خوراک
اصلاح و تغییر روند دریافت خوراک از کشتی از طریق مسیر دریایی به خط لوله با ایجاد انشعاب از خط لوله و انتقال نفت گوره به جاسک به طول ۳۷ کیلومتر و دریافت خوراک با ضریب ایمنی و امنیت بالاتر، ارزان¬تر، آسان¬تر و سریع¬تر
- کاهش ضایعات نفتی
کاهش ۵۵ هزار تنی در ضایعات نفتی با میانگین قیمت محصولات معادل ۳۰۰ هزار ریال در هر کیلوگرم، سود ۱.۵ هزارمیلیارد تومان را نصیب شرکت نموده است.
دیگر فعالیت¬های حوزه مالی و سرمایه¬گذاری
با توجه به فروش فرآورده های ویژه در بورس به صورت اعتباری و نقدی و بمنظور افزایش نقدینگی حساب های شرکت و ساماندهی وضعیت مالیات های ارزش افزوده فروش ، اقداماتی در ثبت فروش بصورت اعتباری صورت گرفت که منجر به کنترل نقدینگی و پرداخت به موقع مالیات های ارزش افزوده در پایان هر دوره شده و از وضعیتی که در سالهای گذشته بصورت علی الحساب انجام میشد خارج شده و بصورت منظم پرداخت و تسویه در مهلت قانونی صورت می پذیرد.
پیگیری و رفع محدودیت های قانونی شرکت توسط سازمان خصوصی سازی بعد از گذشت چندین سال و اخذ مجوزهای درخواستی سنوات گذشته و ثبت صورتجلسات تغییرات هیئت مدیره، صورتجلسات مجامع، مجوزهای اخذ تسهیلات، مجوزهای مربوط به سازمان بورس، سرمایه گذاریها و سایر مواردی که در سازمان خصوصی سازی معلق گردیده بود و همچنین بروز رسانی سامانه گزارشی سازمان در راستای شفاف سازی عملیات و فعالیت ها
بروزرسانی سامانه بورس شرکت به منظور تسهیل در دریافت اطلاعات مورد نیاز سهامداران و شفافیت در ارایه گزارشات
با اصلاح فرآیندهای حوزه های تولید، بازرگانی، مالی، منابع انسانی ، نظارت و هماهنگی و مهندسی، سودآوری پالایشگاه از ابتدای نیمه دوم سال ۱۴۰۳ سیر صعودی داشته و این مهم تاکنون بدون نوسان ادامه پیدا کرده است .
اخذ مجوز از سازمان خصوصی سازی و سازمان بورس جهت افزایش سرمایه شرکت از محل اندوخته قانونی و سود انباشته بعد از ۵ سال به میزان ۲۰۵ درصد در مهرماه سال ۱۴۰۴
شکستن رکورد سود دهی پالایشگاه از زمان تاسیس تاکنون و کسب رتبه نخست سودآوری در بین همه پالایشگاههای کشور در شش ماهه اول ۱۴۰۴ با وجود تغییر دستورالعمل تعیین قیمت خوراک و فرآورده در پایان سال ۱۴۰۲ و اعمال ضرایب کاهنده در میزان سود شرکت های پالایشی
عنوان فعالیت های حوزه تولید
اجرای تعمیرات اساسی واحدهای پالایشی در نیمه دوم سال در دو نوبت
نگهداری و تعمیرات پیشگیرانه تجهیزات عملیاتی در راستای جلوگیری از توقف تجهیزات و واحدها
اجرای تعمیرات اساسی تجهیزات عملیاتی مخازن و سرویس های پشتیبانی واحدهای پالایشی
تامین قطعات یدکی ، مواد و مصالح مورد نیاز تجهیزات عملیاتی و غیر عملیاتی شرکت
تولید ، استقرار و راهبری سیستم های نرم افزاری فرایند های مدیریت نگهداری و تعمیرات با هماهنگی IT
ارائه خدمات پشتیبانی مستمر به تولید با بهره گیری از توان بالفعل کارگاههای مرکزی، صنعتی و تخصصی
افزایش تولید ۲ درصدی جمع کل محصولات نسبت به شش ماهه ۱۴۰۳ بویژه افزایش تولید بنزین، نفت کوره، گاز مایع، بوتان، سوخت جت و هواپیما
افزایش تولید ۲ درصدی جمع کل محصولات نسبت به هفت ماهه ۱۴۰۳ بویژه افزایش تولید بنزین، نفت کوره، گاز مایع، بوتان، سوخت جت و هواپیما است.
شاخص سود به ازای هر بشکه خوراک تصفیه شده یکی از مهمترین و کلیدیترین معیارها برای سنجش عملکرد عملیاتی و اقتصادی یک پالایشگاه است.این شاخص تحت عنوان شاخص سود ناخالص یا حاشیه سود به ازای هر بشکه (یا کِرَک اِسپِرِد – Crack Spread) شناخته میشود و واحد آن دلار بر بشکه است. این شاخص مالی نشان میدهد حاشیه سود پالایش نفت خام به چه میزان است و معیاری برای میزان سودآوری و ابزاری مهم برای تحلیل بازار است. این شاخص نشان میدهد اگر یک بشکه نفت خام را خریداری شود و آن در قالب چند محصول به فروش رسد، به چه میزان سود تقریبی حاصل می شود. یعنی کرک اسپرد حاصل قیمت نفت خام منهای قیمت فرآورده های پالایشی است.
جدول شماره ۶: نمودار مقایسه¬ای کرک اسپرد
با توجه به اینکه میانگین فروش بنزین و نفت کوره هر کدام در سال معادل ۴.۵ میلیارد لیتر معادل حدود ۶۰ میلیون بشکه و میانگین فروش نفت گاز ۶.۵ میلیارد لیتر معادل ۴۰ میلیون بشکه در سال می باشد. فلذا چنانچه به صورت میانگین کرک اسپرد جهانی ۱ دلار افزایش پیدا کند به ازای این ۱۰۰ میلیون، بشکه ۱۰۰ میلیون دلار سود ناشی از افزایش کرک اسپرد نصیب شرکت خواهد شد که با نرخ تسعیر ۷۰ هزار تومان این سود معادل ۷ هزار میلیارد تومان خواهد شد.
دریافت خوراک امری مهمی در این صنعت می باشد که طی سالیان متمادی از زمان تأسیس و شروع فعالیت تا نیمه سال ۱۴۰۳ همواره از طریق کشتی انجام می پذیرفت، این در حالی بود که در فاصله ۳۷ کیلومتری از پالایشگاه خط لوله نفت خام گوره به جاسک رد می¬شد. از سویی دریافت خوراک از طریق دریا با کشتی معمولاً علاوه بر مخاطرات آن، بار مالی سنگینی( قریب به ۸ تا ۱۰ همت در سال) را نیز به همراه دارد. از این رو در دوره جدید مدیریتی از سال ۱۴۰۲ تکمیل انشعاب و بهره¬برداری از خط لوله به سمت پالایشگاه با اتصال از خط لوله گوره به جاسک پیگیری شد که با همکاری و تلاش مجموعه وزارت نفت و مدیرعامل شرکت ملی پخش فرآورده های نفتی، این انشعاب از خط لوله نفت گوره به جاسک به طول حدود ۳۷ کیلومتر و مقدار ۳ هزار بشکه در روز در دی ماه سال ۱۴۰۳ محقق شد، که در امر دریافت خوراک اقدام بسیار ارزشمند و موثری قلمداد می گردد.
میزان صرفه جویی ۷ ماهه از محل ضایعات نسبت به سال گذشته معادل ۵۵ هزار تن می¬باشد که با قیمت میانگین ۳۰۰ هزار ریال برای هر کیلو از فروش محصولات در بورس سود حاصل از این محل معادل ۱.۵ همت می باشد.کاهش ضایعات نفتی در یک پالایشگاه اثرهای بسیار مهم و مستقیم بر سودآوری، راندمان و ایمنی دارد و همچنین از جمله مهم ترین آثار آن را می توان به : کاهش اتلاف انرژی، بهبود کیفیت و پایداری عملیات، کاهش آلودگی و ریسکهای زیستمحیطی و … اشاره نمود.
کلیت طرح بحث
تحول به سوی “پتروپالایشگاه”: چرخشی تحولی از پالایشگاه سنتی به پالایشگاه مدرن
پالایشگاه سنتی: تمرکز بر تولید فرآوردههای سوختی (بنزین، گازوئیل، نفت کوره و …) است
پتروشیمی: بر پایه تبدیل خوراکهای نفتی یا گازی به مواد اولیه شیمیایی و پلیمری کار میکند.
پتروپالایشگاه: یک مجتمع یکپارچه است که همزمان هم فرآوردههای سوختی تولید میکند و هم خوراکهای باارزش پتروشیمیایی.
در این مدل، پالایشگاه به جای اینکه باقیماندههای سنگین یا برشهای خاص نفتی را به عنوان محصولات کمارزش بفروشد یا بسوزاند، آنها را به عنوان خوراک برای واحدهای پتروشیمی داخلی خود فرآوری کرده و به محصولات با ارزش افزوده بسیار بالا (مانند پروپیلن) تبدیل میکند
مزایای کلان تبدیل به پتروپالایشگاه:
- افزایش چشمگیر ارزش افزوده و سودآوری: با تولید پروپیلن از باقیماندههای سنگین و کم ارزش نفتی، ارزش هر بشکه نفت سنگین فرآوری شده (به عنوان خوراک) در پالایشگاه به طور قابل ملاحظهای افزایش مییابد که به سودآوری بیشتر و بازگشت سرمایه سریعتر منجر میشود.
- تنوع بخشی به سبد محصولات: پالایشگاه دیگر صرفاً یک تولیدکننده سوخت نیست، بلکه وارد بازار پررونق مواد شیمیایی و پلیمری نیز میشود.
- بهرهوری حداکثری از منابع: حتی کمارزشترین بخشهای نفت خام نیز به محصولات بسیار باارزش تبدیل میشوند که به معنای استفاده بهینه از منابع و ثروت ملی است
- توسعه صنایع پاییندستی و ایجاد اشتغال: تولید خوراکهای پتروشیمی مانند پروپیلن، زمینه را برای راهاندازی و گسترش صنایع پلاستیکسازی و سایر صنایع شیمیایی در کشور فراهم میکند که خود به توسعه اقتصادی، افزایش تولید، کاهش وابستگی به واردات و ایجاد فرصتهای شغلی جدید منجر میشود.
- کاهش خامفروشی: این مدل به کاهش وابستگی به صادرات نفت خام و حرکت به سمت خودکفایی و صادرات محصولات باارزشتر کمک میکند.
- پایداری محیط زیستی: با افزایش کارایی فرآیندها و تولید سوختهای پاکتر، اثرات زیستمحیطی فعالیتهای پالایشگاهی نیز کاهش مییابد.
در همین ارتباط تأکیدات رهبر معظم انقلاب و نیز اسناد و قوانین الزام¬آور بالادستی فرصتی برای گذر از پالایشگاه سنتی به سوی پالایشگاه مدرن فراهم آورده است؛
ماده (۴۵) قانون برنامه هفتم پیشرفت: دولت مکلف است در راستای افزایش ارزش¬افزوده محصولات در زنجیره پایین¬دستی پتروپالایشگاهی و نیز افزایش کیفیت فراورده¬های نفتی و تطابق آن با استانداردها و الزامات قانونی داخلی و بین المللی سازوکارهای مورد نیاز برای ارتقای کیفی فراورده های تولیدی و کاهش تولید فراورده های سنگین را به نحوی تهیه نماید که تا پایان برنامه، ترکیب و کیفیت فراورده¬های نفتی تولیدشده توسط شرکتهای پالایش نفت و پتروپالایشگاهی از استانداردهای لازم برخوردار باشد.
تبصره- به منظور الزام به تحقق تکمیل زنجیره ارزش صنعت نفت و گاز، تخفیف پنج درصدی خوراک شرکتهای پالایش نفت و میعانات گازی و نیز تخفیف خوراک تحویلی به شرکتهای پتروشیمی موجود (مابه التفاوت قیمت خوراک گاز تحویلی با تکلیف مندرج در قانون هدفمندکردن یارانه ها مصوب۱۵/۱۰/۱۳۸۸ با اصلاحات و الحاقات بعدی) مشروط به اختصاص حداقل چهل درصد از سود خالص سالانه این شرکتها به حساب اندوخته سرمایهای مخصوص طرح(پروژه)های کیفی¬سازی و توسعه زنجیره پایین¬دستی همان شرکت است. آییننامه اجرایی این ماده توسط وزارت نفت و با همکاری وزارت امور اقتصادی و دارایی و سازمان حفاظت محیط زیست تهیه میشود و بهتصویب هیات وزیران میرسد
قانون حمایت از توسعه صنایع پاییندستی نفتخام و میعانات گازی با استفاده از سرمایهگذاری مردمی مصوب ۲۴/۴/۱۳۹۸ با آخرین اصلاحیه ۱۶/۰۴/۱۴۰۰؛ حمایت از توسعه طرح های پتروپالایشگاهی در کشور و تولید فرآورده های ارزشآفرین پاییندستی نفت و گاز را هدف¬گذاری نموده است.
ماده (۸) آیین نامه اجرایی این قانون تصریح دارد که؛ درصد تولید نفت کوره در طرح های پالایشگاه/ پتروپالایشگاه موضوع قـانون بایـد کمتر از ده درصد (۱۰%) کل فرآوردههای تولیدی هر طرح باشد. تبصره ۱- تمام محصولات سنگین پالایشی که قیمت آنها کمتر از قیمت نفت خوراک طرح باشد ازجمله وکیوم باتوم و ته مانده های برج تقطیر در اتمسفر و برج تقطیر در خلأ در حکم نفت کوره است
طرح ارتقاء کیفیت نفت کوره بندرعباس یک پروژه عظیم و استراتژیک است که با هدف بهبود چشمگیر کیفیت محصولات تولیدی پالایشگاه و افزایش همزمان ارزش اقتصادی آنها آغاز شده است. این طرح نه تنها به دنبال تولید سوختهای پاکتر است، بلکه با یک تغییر رویکرد هوشمندانه، پالایشگاه بندرعباس را به سوی تبدیل شدن به یک “پتروپالایشگاه” مدرن و سودآور رهنمون میسازد. برای درک بهتر، این پروژه را میتوان به دو بخش اصلی تقسیم کرد؛
# بخش اول: پروژه ساخت واحدهای فرایندی (قلب عملیاتی طرح)
این بخش شامل ساخت و راهاندازی واحدهای فرآیندی با هدف فرآروی ماده بسیار کم ارزش Vacuum Bottom و تولید محصولات استاندارد و با ارزش بسیار بالای نفتی است
# بخش دوم: پروژه ساخت واحدهای یوتیلیتی و آفسایت (زیرساختهای پشتیبانی)
این بخش به تأمین نیازهای جانبی و ضروری واحدهای فرایندی میپردازد. واحدهای “یوتیلیتی” شامل سیستمهای تولید و توزیع آب، بخار، برق، هوای فشرده و سوخت برای کل مجموعه هستند. واحدهای “آفسایت” نیز شامل تأسیسات ذخیرهسازی (مخازن)، خطوط لوله، تأسیسات بارگیری و تخلیه، سیستمهای تصفیه پساب و سایر ساختمانهای اداری و خدماتی میشوند که برای عملکرد روان و ایمن پالایشگاه حیاتی هستند.
# فاز اول: تمرکز بر تولید فرآورده های با ارزش نفتی
هدف اصلی: ارتقائ کیفیت ته مانده برج تقطیر در خلا (Vacuum Bottom) و ایجاد ارزش افزوده و رفع موانع زیست محیطی و حاکمیتی
خوراک ورودی: باقیماندههای سنگین و کمارزش ترین فرآورده پالایشگاه به عنوان خوراک استفاده میشود. این شامل:
– ۵۰ هزار بشکه در روز “وکیوم باتوم” (Vacuum Bottom): ته مانده بسیار سنگین و غلیظی که پس از جدا شدن -محصولات سبکتر از نفت خام در برج تقطیر در خلاء باقی میماند. این ماده به دلیل سنگینی و میزان بالای آلودگی از ارزش ذاتی بسیار پایینی برخودار است.
– حدود ۶ هزار بشکه (Heavy Vacuum Slops): نوع دیگری از باقیماندههای سنگین نفتی
تعداد و نوع واحدها: در فاز نخست هشت واحد فرآیندی جدید ساخته خواهد شد که هر کدام وظیفه مشخصی به عهده دارد.دستاوردها و نتایج کلیدی فاز اول:
– تولید “نفت کوره شیرین”: نفت کوره معمولاً حاوی مقادیر زیادی گوگرد است که سوزاندن آن باعث آلودگی هوا میشود. با احداث این فاز، میزان گوگرد نفت کوره تولیدی به شدت کاهش یافته و محصول نهایی “شیرین” و سازگارتر با محیط زیست خواهد بود.
-افزایش قابل توجه تولید بنزین و گازوئیل یورو: پس از راهاندازی و بهرهبرداری از فاز یک، پالایشگاه قادر خواهد بود روزانه حدود سه میلیون لیتر به تولید بنزین یورو و همچنین سه میلیون لیتر به تولید گازوئیل یورو خود اضافه کند. این افزایش تولید هم به تأمین نیازهای داخلی کشور کمک میکند و هم به بهبود کیفیت هوای شهرها منجر خواهد شد.
تمامی گازوئیل تولیدی پالایشگاه با بالاترین استانداردهای روز دنیا (مانند استاندارد یورو ۵ یا یورو ۶) مطابقت خواهد داشت که نشاندهنده کیفیت بسیار بالا و آلایندگی کمتر آن است.
برنامه اولیه: در طرح اولیه برای فاز دوم، تولید سالانه حدود ۲۳۸ هزار تن “کک اسفنجی” بود. کک اسفنجی یک ماده جامد کربنی است صنعت ذوب آلومینیم به عنوان الکترود در دیگ های ذوب استفاده زیادی دارد.
بازنگری و تغییر رویکرد : با توجه به فرصتهای جدید پیشآمده و از طرفی عدم ابلاغ شروع ساخت فاز دوم براساس تکلیف سهامداران، مطالعات جدیدی انجام شد. نتیجه این مطالعات، یک تغییر استراتژیک و بسیار مهم بود: تغییر هدف فاز دوم از تولید “کک” به تولید “مواد اولفینی سبک”، به خصوص “پروپیلن”.
با این تغییر در الگوی پالایشی در عمل پالایشگاه در عمل تبدیل به یک مجتمع پتروپالایشگاه خواهد شد. پس از احداث فرآیند RDCC و تولید پروپیلن می توان به تولید کک اقدام نمود. با اجرای طرح ارتقائ کیفیت علاوه بر افزایش حاشیه سود پالایشگاه در عمل بدون نیاز به افزایش مصرف نفت خام بیشتر در پالایشگاه تولید محصولات مورد نیاز کشور به مانند بنزین و گازوئیل افزایش داشته و وموجب کمک به ناترازی این دو سوخت مهم در کشور خواهد گردید.همچنین با تولید سوختهای پاک توسط این طرح ملی اثرات زیستمحیطی و معظلات ناشی از مصرف سوختهای سنگین آلوده تا حدود قابل ملاحظه ای در کشور کاهش پیدا خواهد کرد. نقطه قوت ساخت RDCC پیش از کک سازی تامین بخش زیادی از پروپیلن مورد نیاز کشور بدون مصرف گاز می باشد. جالب توجه اینکه در صنایع پتروشیمی واحدهای اولفین تولیدکننده پروپیلن عمدتاً خوراک گازی استفاده می¬کنند که با توجه به کمبود گاز در کشور استفاده از وکیوم باتوم پالایشگاه مزیت بسیار بزگی خواهد بود.
طرح ارتقاء کیفیت نفت کوره بندرعباس با حدود ۲۲ درصد پیشرفت فیزیکی، با تمرکز بر دو فاز اصلی، یک گام بلند و استراتژیک برای مدرنسازی و افزایش بهرهوری پالایشگاه است. این طرح نه تنها به تولید سوختهای پاکتر و منطبق با استانداردهای جهانی کمک میکند، بلکه با تغییر رویکرد فاز دوم به سمت تولید پروپیلن و احداث واحد RDCC، پالایشگاه بندرعباس را به یک نمونه برجسته از پتروپالایشگاه تبدیل میکند که نقش محوری در افزایش ارزش افزوده، تنوع محصولات، و توسعه پایدار صنعتی کشور ایفا خواهد کرد.
# پروژه ملی ارتقای کیفیت فرآورده¬ها و تغییر الگوی پالایشگاهی به پتروپالایشگاهی به زبان ساده
فاز اول: تمرکز بر تولید سوختهای پاک و افزایش ظرفیت فرآورده های نفتی با ارزش (بنزین یورو و نفت گاز یورو و نفت کوره شیرین)
هدف اصلی؛ ارتقاء کیفیت سوختهای اصلی تولیدی پالایشگاه و افزایش ظرفیت تولید آنها
خوراک ورودی: در این فاز، از باقیماندههای سنگین و کمارزش نفتی به عنوان خوراک استفاده میشود مانند وکیوم باتوم (قیر)، نفت کوره با گوگرد بالا (مازوت)، لوبکات (روغن) که ته¬مانده بسیار سنگین و غلیظی هستند که پس از جدا شدن محصولات سبکتر از نفت خام در برج تقطیر در خلاء باقی میماند. تعداد و نوع واحدها: در این مرحله، هشت واحد فرایندی جدید ساخته خواهد شد که هر کدام وظیفه مشخصی در فرآیند پالایش این مواد سنگین را بر عهده دارند
دستاوردها و نتایج کلیدی فاز اول؛ تولید فراورده های با ارزش اقتصادی و با کیفیت بسیار بالا و با آلایندگی بسیار پایین مانند نفت کوره شیرین، تولید گازوئیل با استاندارد یورو ۵ یا یورو ۶ تا ظرفیت ۳ میلیون لیتر و تولید بنزین یورو تا ظرفیت ۳ میلیون لیتر در روز
فاز دوم: تغییر استراتژیک از “کک” به “پروپیلن” و تحول به پتروپالایشگاه
برنامه اولیه: در طرح اولیه برای فاز دوم، هدف اصلی تولید سالانه حدود ۲۳۸ هزار تن “کک اسفنجی” بود. کک یک ماده جامد کربنی است که در صنایع سنگین (مانند آلومینیومسازی یا تولید فولاد) کاربرد دارد، اما ارزش افزوده آن نسبت به سایر فرآوردههای نفتی نسبتاً پایین است.
بازنگری و اصلاح رویکرد: نظر به تصریح اسناد و قوانین بالادستی و تأکید رهبر معظم انقلاب در خصوص پیگیری تحقق اهداف پتروپالایشگاهی، مطالعات جدیدی انجام شد. نتیجه، یک تغییر استراتژیک و مهم بود؛ اصلاح هدف فاز دوم از تولید “کک” به تولید مواد اولفینی سبک مانند ”پروپیلن” و ایجاد واحد RDCC (Residue Desulfurization and Conversion Complex)
واحد RDCC یک مجتمع فرآیندی پیچیده است که باقیماندههای سنگین نفتی (مانند همان وکیوم باتوم) را فرآوری میکند. این واحد دو کار اصلی انجام میدهد الف) گوگردزدایی (Desulfurization): حذف ترکیبات گوگردی مضر از باقیماندههای نفتیو ب) تبدیل (Conversion) شکستن مولکولهای بزرگ و سنگین نفتی به مولکولهای کوچکتر و باارزشتر. این تبدیل کلید تولید پروپیلن از مواد اولیه سنگین و تبدیل پالایشگاه به پتروپالایشگاه است.
اهمیت تولید پروپیلن: پروپیلن (Propylene) یکی از حیاتیترین و باارزشترین “خوراکهای پتروشیمی” در جهان است
پروپیلن ماده اولیه اصلی برای تولید “پلیپروپیلن” است که یک پلاستیک بسیار پرمصرف در صنایع خودروسازی، بستهبندی، الیاف مصنوعی، فرش، لوازم خانگی، انواع رنگها و بسیاری از محصولات شیمایی محسوب میشود
نیاز کشور؛ در حال حاضر سالانه بیش از ۹۰۰.۰۰۰ تن پروپیلن از طریق واردات برای رفع نیاز کشور تأمین می گردد، از سوی دیگر، بخشی از پروپیلن تولید داخل توسط پتروشیمی¬ها با مصرف خوراک گاز مایع به عنوان فرآورده با ارزش بالا در شرایطی که کشور به آن نیاز مبرم دارد، تأمین می¬گردد
ظرفیت تولید؛ با اجرای فاز دوم امکان تولید سالانه ۴۰۰ تا ۴۵۰ هزار تن پروپیلن از طریق مصرف خوراک سنگین فوق الذکر یعنی قطع ۵۰ درصدی وابستگی به واردات وجود خواهد داشت.
انتقال تولید کک به فاز سوم: با این بازنگری، در صورت نیاز، تولید کک به فاز سوم پروژه منتقل می گردد تا در فاز دوم تمرکز بر تولید مواد با ارزش افزوده بالاتر اختصاص یابد.
جمع¬بندی و نتیجه¬گیری
باتوجه به روند اقدامات اجرایی و برنامه¬ریزی انجام شده در دوره جدید دوساله مدیریت شرکت پالایش نفت بندرعباس، از جمله تغییر مسیر و طریق دریافت خوراک از طریق خط لوله به جای مسیر دریا و حمل با کشتی، ترکیب عملکرد مالی قوی و توجه به سرمایه انسانی، تحول استراتژیک و مدیریت ریسک کارآمد، برنامه¬ریزی و تحول در تولید محصولات و فرآورده¬ها و رقابت¬پذیری و کاهش هزینه¬های مالی، کاهش ضایعات نفتی و سرانجام افزایش فروش و افزایش چشمگیر سود حاصله، چشم¬اندازی روشن و پایدار برای پالایشگاه ایجاد شده است.
به علاوه، روند مثبت شرکت در کسب سودآوری منجر به حفظ و افزایش سرمایه سهامداران شده است. مقایسه حقوق مالکانه دوره ۶ ماهه نخست سال ۱۴۰۴ نسبت به دوره مشابه سال گذشته نشان از افزایش ۳۵ هزار میلیارد تومانی دارد.
مضاف بر این، پیگیری مجدانه پروژه ملی ارتقای کیفیت محصولات و فرآورده¬های سنگین نفتی از جمله تولید بنزین و نفت¬گاز یورو از محل فرآورده¬های سنگین و کم ارزش پالایشگاه مانند وکیوم باتوم و لوبکات و گوگردزدایی از مازوت تولیدی (شیرین¬سازی نفت¬کوره)، پیشرفت ۲۲ درصدی پروژه و شتاب گرفتن این مهم در مدت اخیر و تغییر استراتژیک الگوی پالایشگاهی به پتروپالایشگاهی در راستای جلوگیری از خام فروشی نفت و تأمین خوراک مورد نیاز صنایع پتروشیمیایی کشور و کاهش وابستگی آنها به واردات و صرفه¬جویی در منابع و مصارف ارزی منطبق بر اسناد و قوانین بالادستی و اخیرالتصویب مجلس بویژه قانون برنامه هفتم و تأکیدات مصرح و مکرر مقام معظم رهبری در این باره و نیز برنامه دولت و وزارت نفت و نیاز آینده کشور به این مهم، هم-چنین برنامه¬های دردست طراحی و اجرا از جمله امکان بازیافت گازهای خروجی مشعل (فلر) و امکان استفاده از هیدروژن مازاد تولیدی پالایشگاه نفت ستاره و انجام مقدمات اجرای پروژه تولید روغن گروه ۲ و ۳، روندی امیدآفرین برای تحول در پالایشگاه نفت بندرعباس و حوزه نفت و انرژی کشور ترسیم نموده است.
این توجه یکپارچه و همه¬جانبه مدیریت مجموعه نه تنها موجب افزایش مستمر ارزش برای ذینفعان و کسب منافع ملی حداکثری شده، بلکه موقعیت پالایشگاه را به عنوان یک شرکت پیشرو، نوآور و توانمند و امیدبخش در عرصه صنعت و انرژی کشور و منطقه تثبیت خواهد نمود.
