ساجده سلیمی؛ چند روز پیش که خبر درگذشت آر. جی. میت بازیگر نقش پسر والتر وایت نقش اصلی در سریال بریکینگ بد منتشر شد، دوباره نام این سریال بر سر زبان‌ها افتاد. سریالی که در رتبه یک علاقه‌مندی‌های مردم جهان سال‌هاست جا خوش کرده و هنوز در میان نسل جوان‌تر دیده می‌شود. درباره این سریال سال‌هاست صحبت شده و جذابیت بخش‌های مختلف آن مو به مو به‌خصوص در رسانه‌های غرب کاویده شده است. آنچه امروز دلیل نوشتن این یادداشت است مرور حرف‌های تکراری و گفته شده در اهمیت این سریال ودلایل جذابیتش نیست. بلکه نکته دیگری است که شاید در میان ما ایرانی‌ها کمتر به آن توجه شده و به نظرم بسیار حائز اهمیت است. اینکه چطور سریال بریکینگ بد تبدیل به فرنچایزی شد که به انتشار ده‌ها کتاب منجر شد.
اصطلاحی وجود دارد به نام فرنچایز یا فرانشیز (Franchise) که در فارسی می‌توان آن را در لغت به «حق امتیاز» ترجمه کرد و معنای آن این است که یک کسب و کار در زیر چتر برندی شناخته‌شده، قوی‌تر و بزرگ‌تری قرار بگیرد و در ازای حق امتیاز، محصولات، خدمات و برخی امکانات دیگر، بخشی از سود خود را به کسب و کار مادر بدهد. در واقع با روش فرانشیز، چند شبکه کسب و کار متفاوت با یک نام تجاری یکسان، شیوه مدیریت مشابه و استراتژی بازاریابی مشترک به فعالیت می‌پردازند.
در صنعت سرگرمی، فرنچایز به مجموعه‌ای از آثار و محصولات گفته می‌شود که حول یک جهان داستانی، شخصیت‌ها یا یک برند مشترک شکل می‌گیرند و در رسانه‌های مختلف گسترش می‌یابند. از زمانی که شخصیت‌ها در فیلم‌های سینمایی به درجه‌ای از محبوبیت رسیدند که سازندگان را به ساخت نسخه‌های بعدی از فیلم یا سریال کشاند، به اشکال دیگر هنری در تئاترها و کتاب‌ها و نمایشگاه‌های نقاشی و پوستر و قاب عکس نمود پیدا کرد یا در مثلا صنعت عروسک‌سازی سر و کله شخصیت‌ها پیدا شد، این مفهوم در دنیای سرگرمی مفهومی تخصصی‌تر گرفت و به آن به عنوان یکی از بازارهای جذاب کسب و کار نگاه شد. از آنجایی که تولید محصولات حول شخصیت‌های جذاب هم در میان مخاطبان طرفدار دارد و هم می‌تواند صاحبان کسب و کار در حوزه سرگرمی را از نظر مالی منتفع کند، این چرخه ادامه داشته و روز به روز گسترش بیشتری پیدا می‌کند.
به نظر می‌رسد می‌توان ریشه‌های تاریخی این کار را در استفاده از کمیک‌بوک‌ها برای ساخت انیمیشن و فیلم‌های سینمایی جست‌وجو کرد. از معروف‌ترین آنها مرد عنکبوتی و تن تن هستند که بتدا به صورت کمیک بوک یا کتاب مصور منتشر شده‌اند بعدها اقتباس‌های سینمایی و انیمیشنی بر اساس آنها ساخته شده است. پدیده‌ای که کمی جدیدتر است همین ماجرای الهام از فیلم سینمایی برا ساخت و انتشار دیگر آثار جانبی است. مثلا فرنچایز جیمز باند مأمور خیالی سازمان اطلاعات مخفی بریتانیا که در سال ۱۹۵۳ توسط نویسنده‌ای به نام ایان فلمینگ خلق شد، بعدها در چندین فیلم سینمایی معروف به تصویر درآمد و عروسک‌های شخصیت‌ها و ماشین‌های جیمز باند از سوی هواداران این شخصیت خریداری شد.
بازگردیم به موضوع اصلی که دلیل این یادداشت شد «سریال بریکینگ بد». هفته گذشته در فضای مجازی با ویدیویی از دین جوزف نوریس بازیگر نقش هنک شرایدر باجناق والتر وایت که پلیس مبارزه با مواد مخد بود، مواجه شدم و وقتی دیدم کتابی با طرح جلد بریکینگ بد در دستش صحبت می‌کند مشتاق شدم که پیگیری کنم تا ببینم جریان کتاب چیست. در این پیگیری‌ها دریچه تازه‌ای برایم باز شد که بسیار نظرم را جلب کرد. علاوه بر کتابی که در دست آقای نوریس بود و می‌گفت که مراحل نهایی ادیت را طی می‌کند و فعلا در مرحله پیش فروش است، به چندین کتاب دیگر برخوردم که با حال و هوای این سریال منتشر شده بودند. منظورم متن فیلمنامه کتاب نیست منظورم کتاب‌هایی است که بر اساس این سریال ساخته شده و منتشر شده‌اند. حس کردم آشنایی با این کتاب‌ها شاید برای مخاطب فارسی‌زبان هم جالب باشد، از دو نظر اول اینکه شاید ناشران انگیزه و علاقه‌ای برای ترجمه و انتشار کتاب‌ها پیدا کنند که قطعا این سریال مانند همه دنیا در ایران طرفداران زیادی دارد و از سوی دیگر نمونه مثالی برای تولید آثار فرهنگی با درونمایه فیلم و سریال محبوبی باشد که می‌تواند همچنان سال‌ها پس از پایان آن مجموعه تولید سرمایه کند و خود را زنده نگه دارد. همچنین صفحه اینستاگرامی رسمی این سریال با 2میلیون دنبال‌کننده می‌تواند نمونه بسیار جدیدی از نمود این فرنچایز باشد. حال با گذر از سریال بهتر است با سال تماس بگیری(Better Call Saul) وفیلم ال کامینو: فیلمی از دنیای بریکینگ بد (El Camino: A Breaking Bad Movie) در ادامه کتاب‌هایی که بعد از سریال و درباره آن منتشر شده‌اند را مرور می‌کنیم:
«کتاب بریکینگ بد؛ کیمیاگری» (Breaking Bad: Alchemy) نخستین کتاب بود که تقریبا همزمان با روزهای پایانی پخش سریال و فقط به صورت الکترونیکی منتشر شد و شامل اطلاعات بسیاری درخصوص سریال بود. جدول زمانی تمام کسانی که در طول سریال از دنیا رفته بودند، قسمت‌هایی از صحنه‌های محوری، مصاحبه‌های اختصاصی، نظرات خالق سریال، وینس گیلیگان و دیگر اعضای کلیدی تیم تولید، اطلاعاتی راجع به جلوه‌های ویژه و زوایای دوربین منحصر به فرد سریال، مدل‌های سه‌بعدی و طرح‌های اولیه صحنه‌های کلیدی و موارد دیگر می‌شد.
کتاب بعدی «بریکینگ بد: کتاب رسمی» (Breaking Bad: The Official Book) نام داشت که در اصل برپایه همان کتاب الکترونیکی بود اما این بار به صورت کاغذی و با اطلاعات تکمیلی منتشر شد. این کتاب، راهنمای رسمی و کامل سریال بریکینگ بد، از اولین قسمت تا پایان داستان و حتی حاشیه‌های آن بود که مخاطب را با دنیای این سریال آشنا می‌کند و به سراغ جزئیاتی می‌رود که «بریکینگ بد» را به یکی از ماندگارترین سریال‌های تلویزیونی تبدیل کردند. آرشیو تصاویر از پشت صحنه این سریال و بیش از صد عکس از ویژگی‌های مهم این کتاب است. این کتاب شامل جدول زمانی کامل اتفاقات سریال، بررسی نقش فیلمبرداری، موسیقی و جلوه‌های ویژه در شکل‌گیری فضای آن، مصاحبه‌های اختصاصی با وینس گیلیگان، خالق «بریکینگ بد»، و نوشته‌هایی از دیوید تامسون، منتقد سینماست.
یکی از بخش‌های ویژه‌ی این نسخه، گفت‌وگوی مفصل با گیلیگان است که به‌طور اختصاصی برای این چاپ تهیه شده است. این کتاب نسخه‌ای گسترش‌یافته از همان کتاب الکترونیکی است که با طراحی به‌روزشده و توضیحات تکمیلی، اطلاعات بیشتری درباره شکل‌گیری و ابعاد هنری یکی از مجموعه‌های مطرح تلویزیونی در اختیار مخاطبان قرار می‌دهد.
کتاب بعدی کتاب «بریکینگ بد؛ راهنمای غیررسمی سریال» که به زبان آلمانی و از سوی ناشر آلمانی منتشر شده است. این اثر نوشته انسلی اف. گافی و کی. دیل کونتز، نگاهی دقیق‌تر به داستان و جزئیات آن دارد. این کتاب که به‌عنوان نخستین کتاب هواداران آلمانی‌زبان درباره سریال معرفی شده، علاوه بر تصاویر متعدد، راهنمای کاملی از تمام قسمت‌های پنج فصل سریال را در بر می‌گیرد.
نویسندگان در این کتاب، قسمت‌های مختلف سریال را بررسی می‌کنند و به جزئیاتی می‌پردازند که ممکن است هنگام تماشای آن کمتر به چشم آمده باشند. از اطلاعات پشت صحنه و نقل‌قول‌های اصلی گرفته تا بررسی شخصیت‌ها، تفسیر اتفاقات داستانی، نکات مربوط به فیلمبرداری و حتی خطاهای احتمالی داستان، بخش‌های مختلف کتاب به شناخت بهتر دنیای والتر وایت و شخصیت‌های اطراف او کمک می‌کنند.
کتاب دیگر کتاب «بریکینگ بد ۱۰۱: راهنمای جامع و انتقادی» Breaking Bad 101: The Complete Critical Companion است که یکی از بهترین گزینه‌ها برای بررسی دقیق سریال؛ شامل تحلیل قسمت‌ها، مقاله‌های تکمیلی و مصاحبه‌ها و دیدگاه‌هایی درباره نویسندگی، روان‌شناسی شخصیت‌ها و شیوه ساخت سریال است.
در معرفی این کتاب آمده که آلن سپین‌وال، منتقد سرشناس تلویزیون، در این کتاب مجموعه‌ای از نقدها و بررسی‌های تحسین‌شده خود درباره قسمت‌های سریال «بریکینگ بد» را گرد هم آورده است؛ نوشته‌هایی که همزمان با پخش سریال منتشر شده بودند و حالا در کنار مقاله‌های تازه، تحلیل‌های به‌روزشده و اطلاعات اختصاصی از عوامل و بازیگران مجموعه قرار گرفته‌اند.
سپین‌وال با نگاهی دقیق، لحنی هوشمندانه و علاقه‌ای آشکار به سریال، داستان‌گویی استادانه، شخصیت‌های پیچیده و کیفیت سینمایی «بریکینگ بد» را بررسی می‌کند. از دگرگونی تدریجی والتر وایت گرفته تا پایان فراموش‌نشدنی سریال، کتاب به روان‌شناسی شخصیت‌ها، نمادهای داستانی و تأثیر فرهنگی هر قسمت می‌پردازد. این کتاب همچنین شامل گفت‌وگوهایی با وینس گیلیگان، خالق سریال، و دیگر چهره‌های کلیدی پشت صحنه است و در کنار ستایش جنبه‌های هنری مجموعه، نگاهی انتقادی به آن دارد.
این کتاب با ترجمه کوثر آوینی به فارسی نیز ترجمه شده است.
علاوه بر کتاب‌هایی که برای جلب مخاطب عام منتشر شده، کتاب‌هایی نیز در حوزه آکادمیک و دانشگاهی در حوزه پژوهش حول شخصیت‌های این سریال و ساخت آن نیز منتشر شده است.
از جمله کتاب «سریال «بریکینگ بد» و سینمایی‌شدن تلویزیون» که به بررسی جایگاه این سریال در تحول تلویزیون مدرن، زیبایی‌شناسی سینمایی، روایت سریالی و تأثیرات بصری و عاطفی این مجموعه می‌پردازد و مناسب علاقه‌مندان مطالعات فیلم و تلویزیون است. یا کتاب «بریکینگ بد؛ تاریخچه‌ای فرهنگی» که درباره تأثیر فرهنگی سریال، واکنش مخاطبان، محبوبیت شخصیت‌ها، فرهنگ هواداری و بازتاب اجتماعی داستان والتر وایت بحث می‌کند و از بهترین گزینه‌ها برای فهم چرایی ماندگاری سریال در فرهنگ عامه است. همچنین کتاب «بریکینگ بد: جستارهای انتقادی دربارهٔ زمینه‌ها، سیاست، سبک و بازخوردهای مجموعهٔ تلویزیونی» که مجموعه‌ای از مقالات پژوهشی درباره سیاست، اخلاق، موسیقی، جرم، شخصیت‌ها و نحوه درک و دریافت سریال توسط مخاطبان است و مناسب پژوهشگران و علاقه‌مندان تحلیل انتقادی.
کتاب «Breaking Bad, Breaking Out, Breaking Even» نیز تحلیلی تخصصی است درباره ساختار زمانی، مرگ، کمدی سیاه، زنجیره علت‌ومعلولی و شیوه روایت داستان این سریال که برای خوانندگانی که به ساختار روایی و معناشناسی تصاویر علاقه دارند، می‌تواند مفید باشد./ ایبنا
