شوک جنگی به چک برگشتی

طبق گزارش بانک مرکزی از وضعیت چک‌های مبادله شده، نسبت مبلغ چک‌های برگشتی که تابستان تا ۲۲.۶ درصد رسیده بود، به ۱۵.۲ درصد کاهش یافته است. همچنین، در آبان ماه، نسبت تعداد چک‌های برگشتی به کل چک‌های مبادله به کمتر از ۹ درصد رسیده است. نگاهی به روند چک‌های برگشتی چه از نظر تعداد و چه از نظر مبلغ بیان‌کننده اثر چشم‌گیر جنگ ۱۲ روزه بر معاملات است. به طوری که در تابستان سال جاری که در روزهای جنگ شروع شد، نسبت مبلغ چک‌های برگشتی به کل چک‌های مبادله شده به رقم بی‌سابقه ۲۲.۵ درصد رسید. همچنین بررسی‌ها نشان می‌دهد اعتماد به چک در جامعه کاهش یافته است. به طوری که تعداد کل چک‌های مبادله شده در آبان امسال نسبت به آبان سال گذشته، ۸۰۰هزار فقره کاهش یافته است. این موضوع می‌تواند  اصلی ترین دلیل کاهش نسبت چک‌های برگشتی در آبان ماه باشد.

به طور کلی اطلاعات منتشر شده از وضعیت چک‌های مبادله شده در کشور نشان‌دهنده رکود در استفاده از این ابزار پرداخت است. با توجه به این که معمولا در شرایط تورمی، چک بیشتر مورد استفاده فعالان اقتصادی قرار می‌گیرد، روند کاهشی استفاده از این ابزار پرداخت در ماه‌های اخیر، نشان‌دهنده تعمیق رکود اقتصادی حاکم بر اقتصاد کشور است.  بانک مرکزی اطلاعات وضعیت چک‌های مبادله شده را تا پایان آبان ماه منتشر کرد. بر اساس اطلاعات منتشر شده، در آبان ماه، ۸‌میلیون و ۶۳ هزار و ۳۰۰ چک به ارزشی حدود ۱۱۴۷ هزار‌میلیارد تومان مبادله شده که نسبت به ماه قبل(مهر ماه) از نظر تعداد ۸.۳ درصد کاهش و از نظر مبلغ ۳.۱ درصد افزایش داشته است. همچنین تعداد چک‌های مبادله شده در آبان ماه سال جاری از آبان سال گذشته نیز حدود ۸۰۰ هزار فقره کمتر بوده است. کاهش استفاده از چک را می‌توان به عنوان کاهش اعتماد عمومی به این ابزار پرداخت و به طور کلی تر کاهش اطمینان به شرایط اقتصادی تلقی کرد.

رکورد ۸ ساله چک‌های برگشتی

بررسی‌ها نشان می‌دهد در ماه‌های بعد از جنگ ۱۲ روزه، نسبت مبلغ چک‌های برگشتی به کل چک‌ها حتی تا بیش از ۲۲ درصد نیز رسیده است. این رقم از آبان سال ۱۳۹۶ تاکنون بی‌سابقه بوده است. به طور کلی، در سه‌ماه تابستان سال جاری، نسبت مبلغ چک‌های برگشت خورده به مبلغ کل چک‌های مبادله شده به ترتیب ۲۲.۶ درصد در تیر ماه، ۱۸.۹ در مرداد ماه و ۱۸.۳ در شهریور ماه بوده است. از نظر تعداد نیز تابستان سال جاری بالاترین نسبت تعداد چک‌های برگشتی را به ثبت رسانده است. به طوری که در تیر ماه ۱۴.۵ درصد از کل چک‌های مبادله شده برگشت خورده، که از فروردین ماه سال ۱۳۹۹ تاکنون بی‌سابقه است. در دو ماه دیگر تابستان سال جاری نیز رقم نسبت چک‌های برگشتی به کل چک‌ها از نظر تعداد ارقام بالایی به ثبت رسیده است. به طوری که در دو ماه مرداد و شهریور، به ترتیب ۱۲ و ۱۲.۲ درصد از چک‌های مبادله شده برگشت خورده است.

کاهش نسبت چک‌های برگشتی در آبان ماه

با اتمام تابستان وضعیت چک‌های مبادله‌شده از نظر برگشت خورده‌ها بهبود پیدا کرده است. در آبان ماه سال جاری ۷۶۰ هزار فقره چک به ارزش ۱۷۴.۱ هزار‌میلیارد تومان برگشت خورده است. این در حالی است که در آبان ماه سال گذشته، ۸۵۸ هزار فقره چک به ارزش حدود ۱۰۹ هزار‌میلیارد تومان برگشت خورده بود که از نظر تعداد ۹.۱ و از نظر مبلغ ۱۴ درصد از کل چک‌های مبادله شده در آن ماه بوده است.  طبق گزارش بانک مرکزی، نسبت تعداد چک‌های برگشتی به کل چک‌ها از ۹.۲ در مهرماه به ۸.۷ درصد در آبان ماه رسیده است. همچنین نسبت مبلغ چک‌های برگشتی به کل چک‌ها نیز از ۱۳.۱ درصد در نخستین ماه پاییز، با افزایشی ۲.۱ واحد درصدی، به ۱۵.۲ درصد در آبان ماه رسیده است. بر این اساس گرچه نسبت چک‌های برگشتی به کل چک‌ها در آبان ماه نسبت به مهر ماه کاهش داشته ولی نسبت مبلغ چک‌های برگشتی به مبلغ کل چک‌ها در آبان ماه نسبت به ماه قبل از آن افزایش یافته است. این موضوع نشان‌دهنده گرفتاری فعالیت‌های اقتصادی کشور در تله رکورد تورمی است. در آبان ماه سال جاری، در کل کشور حدود ۷۳۹ هزار فقره چک به ارزشی بالغ بر ۱۶۳.۲ هزار‌میلیارد تومان به دلایل کسری یا فقدان موجودی برگشت داده شده است. در واقع در کل کشور از نظر تعداد ۹۷.۲ درصد و از نظر مبلغ ۹۳.۷ درصد از کل چک‌های برگشتی به دلیل کسری یا فقدان موجودی بوده است.

۵۶ درصد از چک‌ها در استان تهران برگشت خورده است

همان طور که انتظار می‌رود استان تهران بیشترین تعداد و مبلغ چک‌ها را در بین استان‌های کشور دارد. به طوری که در آبان ماه سال جاری، ۲۹ درصد از تعداد چک‌ها و ۴۸.۸ درصد مبلغ کل چک‌های مبادله شده در کل کشور، به استان تهران مربوط است. در آبان ماه سال جاری، بالابودن سهم استان تهران در چک‌های برگشتی نیز نمود پیدا کرده است. در استان تهران حدود ۲۰۱ هزار فقره چک به ارزشی بالغ بر ۸۸.۷ هزار‌میلیارد تومان به دلیل کسری یا فقدان موجودی برگشت داده شده است. در واقع در آبان ماه، سهم استان تهران از کل چک‌های برگشتی کل کشور از نظر تعداد ۲۷.۳ درصد و از نظر ارزش ۵۵.۸ درصد بوده است. در رتبه‌های بعدی از نظر سهم تعداد چک‌های برگشتی از کل چک‌های برگشت خورده در کشور، به ترتیب استان‌های اصفهان (۱۱.۱ درصد)، خراسان رضوی(۷.۷ درصد) و آذربایجان شرقی(۷.۳ درصد) قرار دارند.

سنجش نسبت چک‌های برگشتی را به کل چک‌های مبادله شده در هر استان، نیز شاخص دیگری است که می‌تواند وضعیت چک‌های مبادله شده را بیان کند. در آبان ماه سال جاری، در استان تهران حدود ۲۰۸ هزار فقره چک به ارزشی بالغ بر ۹۷.۲ هزار‌میلیارد تومان برگشت داده شده که از نظر تعداد ۸.۳ درصد و از نظر ارزش ۱۷.۴ درصد از کل چک‌های مبادله‌ شده در کل استان است. در بین سایر استان‌های کشور، بیشترین نسبت تعداد چک‌های برگشتی به کل چک‌های مبادله شده در استان، به ترتیب به استان‌های کهگیلویه و بویراحمد(۱۳.۹ درصد)، لرستان(۱۲.۲ درصد) و کردستان (۱۲.۱) اختصاص یافته است. از سوی دیگر، استان‌های گیلان(۶.۵)، مازندران(۷.۵) و البرز(۷.۹) پایین‌ترین نسبت تعداد چک‌های برگشتی به کل تعداد چک‌های مبادله شده در استان را به خود اختصاص داده‌اند.

اما استان ایلام از نسبت ارزش چک‌های برگشتی به کل ارزش چک‌های مبادله شده در استان، در صدر قرار گرفته است. در آبان ماه سال جاری، در بین سایر استان‌های کشور، بیشترین نسبت ارزش چک‌های برگشتی به کل ارزش چک‌های مبادله شده در استان، به ترتیب به استان‌های ایلام(۳۵.۵)، بوشهر(۲۵.۱) و سمنان(۱۹.۵) اختصاص یافته است. نسبت ۳۵ درصدی برای ارزش چک‌های برگشت خورده به چک‌های مبادله شده در سطح یک استان نه تنها نشان از مختل شدن فعالیت‌های اقتصادی در ماه مورد بررسی بلکه هشداری برای ادامه فرآیندهای تولیدی در ماه‌های آتی این استان نیز محسوب می‌شود.

نکته قابل‌توجه دیگر در خصوص چک‌های مبادله شده در آبان ماه، به چک‌های رمزدار مربوط است. چک‌های رمزدار، چک‌هایی هستند که برای تسهیل تسریع در نقل و انتقال وجوه بین بانکی صادر می‌شود و پرداخت وجه آن توسط بانک صادرکننده تضمین می‌شود. بر اساس گزارش بانک مرکزی، در آبان ماه سال جاری، دو استان ایلام و کهگیلویه و بویراحمد تنها یک چک رمزدار صادر شده است. به طور کلی ۱۳۳۳ فقره چک رمزدار در آبان ماه صادر شده است. استان تهران چه از نظر تعداد چک‌های رمز دار صادر شده و چه از نظر چک‌های رمزدار وصول شده در صدر استان‌ها قرار گرفته است.