«سبک زندگی»؛ میدان رویارویی و رقابت فرهنگ ملی و جهانی

ساعده شریعتی: سبک زندگی در هزاره سوم دیگر صرفاً مجموعه‌ای از انتخاب‌های فردی نیست؛ بلکه به یکی از مهم‌ترین عرصه‌های مواجهه فرهنگ‌ها تبدیل شده است. در جامعه امروز ایران نیز تغییر الگوهای زندگی، مصرف فرهنگی، موسیقی، سینما، کافه‌نشینی و شیوه‌های گذران اوقات فراغت را نمی‌توان جدا از رقابت میان فرهنگ ملی و فرهنگ جهانی تحلیل کرد. سبک زندگی یکی از چالش‌های مهم دوران معاصر است؛ چالشی که در مرز میان جامعه، فرهنگ، اقتصاد و سیاست قرار گرفته و به همین دلیل نمی‌توان با رویکردی صرفاً انتظامی یا سلبی با آن مواجه شد. سبک زندگی، بیش از آنکه محصول دستور و بخشنامه باشد، نتیجه مجموعه‌ای از انتخاب‌ها، تجربه‌ها، ارزش‌ها و الگوهای فرهنگی است که در طول زمان در جامعه شکل می‌گیرد.
در دنیای امروز، دیگر نمی‌توان از «فرهنگ خالص ملی» سخن گفت. فرهنگ جوامع در معرض ارتباط مستمر با جهان قرار دارد و آنچه شکل می‌گیرد، حاصل تعامل فرهنگ ملی با فرهنگ جهانی است. این دو نیز دائماً در حال تأثیر و تأثر متقابل‌اند. مسئله اصلی این است که در این تعامل، کدام فرهنگ قدرت بیشتری برای اثرگذاری دارد و چه عواملی این برتری را ایجاد می‌کنند.
آنچه در جامعه امروز بیش از گذشته مشاهده می‌شود، افزایش نفوذ فرهنگ جهانی بر الگوهای سبک زندگی است. بخشی از این وضعیت را باید در قدرت ابزارهای ارتباطی و فناوری‌های جدید جست‌وجو کرد. نسل جدید از طریق شبکه‌های اجتماعی، پلتفرم‌های تصویری، موسیقی، سینما و سایر ابزارهای ارتباطی، به‌صورت روزمره با سبک‌های متنوع زندگی در جهان مواجه است. در چنین شرایطی، فرهنگ جهانی بدون نیاز به حضور فیزیکی، وارد خانه‌ها و زندگی روزمره افراد می‌شود.
در مقابل، مسئله مهم این است که فرهنگ ملی تا چه اندازه توانسته است خود را با زبان، نیازها و ذائقه نسل جدید هماهنگ کند. اگر داشته‌های فرهنگی یک جامعه نتوانند در قالب‌های جذاب و قابل فهم برای نسل جدید بازنمایی شوند، طبیعی است که میدان را به الگوهایی واگذار کنند که از امکانات رسانه‌ای و فناوری بیشتری برخوردارند.
این مسئله را می‌توان در حوزه‌های مختلف مشاهده کرد؛ از موسیقی و فیلم و سریال گرفته تا نوع پوشش، شیوه تفریح، کافه‌نشینی و حتی شکل ارتباطات اجتماعی. بنابراین تغییر سبک زندگی را نمی‌توان صرفاً به انتخاب فردی نسبت داد؛ بلکه باید آن را بخشی از یک فرایند گسترده فرهنگی دانست که در آن عناصر مختلف داخلی و جهانی با یکدیگر رقابت و تعامل دارند.
در چنین شرایطی این پرسش مطرح می‌شود که آیا می‌توان با محدود کردن برخی مظاهر سبک زندگی، از گسترش الگوهای جدید جلوگیری کرد؟ محدودیت یک موسیقی در یک مکان خاص، جلوگیری از پخش یک فیلم یا سریال، بستن کافه‌ها یا اعمال محدودیت بر برخی فعالیت‌های فرهنگی، تا چه اندازه می‌تواند در برابر فرایندی که ریشه‌های عمیق ارتباطی و فرهنگی دارد، مؤثر باشد؟.
از منظر جامعه‌شناختی، پاسخ را باید در تفاوت میان «کنترل رفتار» و «تغییر نگرش» جست‌وجو کرد. ممکن است بتوان با ابزارهای سلبی، یک رفتار مشخص را برای مدتی محدود کرد، اما تغییر پایدار سبک زندگی نیازمند تغییر در نگرش‌ها، ارزش‌ها و الگوهای فرهنگی است. به همین دلیل، مواجهه صرفاً قهری با سبک زندگی جدید نمی‌تواند جایگزین سیاست فرهنگی مؤثر شود. اگر قرار است فرهنگ ملی در برابر جریان‌های فرهنگی جهانی حضور مؤثری داشته باشد، باید بتواند حرفی برای گفتن داشته باشد و آن را با زبان نسل جدید بیان کند. فیلم، سریال، موسیقی، ادبیات، رسانه و حتی فضاهای عمومی مانند کافه‌ها، همگی می‌توانند به میدان تولید و بازتولید فرهنگ تبدیل شوند. در این میان، مسئله صرفاً حضور یا عدم حضور یک عنصر فرهنگی نیست؛ مسئله این است که چه نوع محتوایی تولید می‌شود و آیا این محتوا می‌تواند با مخاطب امروز ارتباط برقرار کند یا نه. برای نمونه، می‌توان به قهوه خانه ها یا سفره خانه ها نگاه کرد. ممکن است درباره قلیان، از منظر سلامت عمومی، نقدها و نگرانی‌های مشخصی وجود داشته باشد؛ اما نمی‌توان مفهوم سفره خانه ها را صرفاً با وجود یا نبود قلیان تعریف کرد. همچنین کافه برای بخشی از نسل جدید، یک فضای اجتماعی و فرهنگی است؛ جایی برای گفت‌وگو، موسیقی، تعامل و تجربه سبک‌های جدید زندگی. بنابراین هر سیاستی درباره این فضاها باید فراتر از یک عنصر خاص، کلیت کارکرد اجتماعی و فرهنگی آنها را نیز مورد توجه قرار دهد.
همین موضوع درباره موسیقی و سایر اشکال سرگرمی نیز صدق می‌کند. اگر جامعه نیاز به موسیقی، تفریح، تعامل اجتماعی و تجربه‌های فرهنگی دارد، حذف این نیازها به معنای از بین رفتن آنها نیست. این نیازها ممکن است در قالب‌های دیگری بازتولید شوند؛ قالب‌هایی که لزوماً تحت تأثیر سیاست‌های رسمی فرهنگی قرار ندارند.
از این منظر، مسئله اصلی نه «مبارزه با سبک زندگی جدید»، بلکه شناخت سازوکار شکل‌گیری آن است. سبک زندگی پدیده‌ای نیست که بتوان آن را صرفاً با دستور تغییر داد. اگر فرهنگ ملی می‌خواهد در این میدان حضور داشته باشد، باید بتواند الگوهای فرهنگی خود را تولید، بازآفرینی و عرضه کند؛ آن هم نه فقط برای مخاطب سنتی، بلکه برای نسلی که تجربه زیسته و دسترسی‌های فرهنگی متفاوتی دارد.
بنابراین، شاید زمان آن رسیده باشد که به جای تکرار روش‌هایی که نتیجه مطلوبی نداشته‌اند، به سراغ سیاست‌های فرهنگی ایجابی برویم؛ سیاست‌هایی که به جای حذف و محدودسازی صرف، بر تولید، اقناع، گفت‌وگو و جذابیت فرهنگی تأکید کنند.
در نهایت، سبک زندگی را نمی‌توان با فشار و زور مدیریت کرد. اگر توان اقناع و تولید فرهنگی وجود داشته باشد، فرهنگ ملی می‌تواند در تعامل با فرهنگ جهانی جایگاه خود را حفظ و بازتعریف کند. اگر چنین توانی ایجاد نشود، طبیعی است که الگوهای جهانی، به واسطه فناوری و رسانه، بیش از پیش در زندگی روزمره جامعه حضور پیدا کنند.
مسئله امروز، انتخاب میان فرهنگ ملی و فرهنگ جهانی نیست؛ مسئله، چگونگی حضور فعال فرهنگ ملی در جهانی است که ارتباطات فرهنگی در آن اجتناب‌ناپذیر شده است. در چنین شرایطی، به جای تلاش برای بستن راه‌های ورود فرهنگ جهانی، باید توان فرهنگی خود را برای حضور مؤثر در این میدان افزایش دهیم؛ شاید این همان «طرحی نو» باشد که برای مواجهه با سبک زندگی جدید به آن نیاز داریم./ آرمان امروز