به گزارش امید روز ، به نقل از سرویس فرهنگ و نشر خبرگزاری کتاب ایران(ایبنا)، در طول سالیان مختلف، دسترسی به بازارهای داخلی و بینالمللی برای محصولات چاپی ایرانی و حذف موانع موجود بر سر راه صادرکنندگان، یکی از مهمترین عوامل توسعه و پایداری صنعت چاپ کشور محسوب میشد. صنعت چاپ، بهعنوان یکی از بخشهای راهبردی حوزه فرهنگ، اقتصاد و تولید، ظرفیت درخورتوجهی برای ایجاد ارزش افزوده، اشتغالزایی و حضور در بازارهای جهانی دارد؛ بنابراین فراهمسازی شرایط مناسب برای صادرات محصولات چاپی و تسهیل دسترسی تولیدکنندگان به بازارهای هدف، نقش مهمی در تقویت این صنعت ایفا میکند.
ایمان هاتفی، فعال حوزه چاپ در گفتوگو با ایبنا، درباره مزیتهای صادراتی صنعت چاپ، نقاط ضعف و قدرت گفت. او معتقد است، فرسودگی ماشینآلات و تجهیزات از مشکلات اساسی صنعت چاپ است. هاتفی تاکید دارد که بسیاری از چاپخانهها، امکان اجرای تکنیکهای روز دنیا را ندارند اما ظرفیتهای صادراتی کالاهای چاپی درخور توجه است و میتوان با تکیه بر این ظرفیتها، به بازارهای منطقه راه پیدا کرد.
_ مزیتهای صنعت چاپ در ایران را چگونه ارزیابی میکنید؟
صنعت چاپ ایران، دارای مزیتها و البته چالشهای متعددی است. اگر بخواهیم از مهمترین مزیتها شروع کنیم، باید به موقعیت جغرافیایی ایران اشاره کرد. ایران در منطقهای قرار گرفته که بسیاری از کشورهای همسایه مانند عراق، افغانستان، سوریه و برخی کشورهای آسیای میانه در حال بازسازی یا حرکت به سمت توسعه هستند و این موضوع فرصتهای اقتصادی قابل توجهی ایجاد میکند.
_ از نظر اقتصادی و تولید، چه عواملی زمینهساز رقابتی بودن صنعت چاپ ایران شده است؟
یکی از مهمترین مزیتها، هزینه نیروی انسانی اندک در ایران است. همین موضوع موجب میشود هزینه تولید در صنعت چاپ بهمراتب کمتر از بسیاری از کشورهای اروپایی و آمریکایی باشد. فعالان این حوزه در خارج از کشور نیز هنگام مقایسه قیمتها، اختلاف قابل توجهی میان هزینه تولید در ایران و سایر کشورها مشاهده میکنند. به همین دلیل، تولیدات چاپی ایران از نظر قیمت، چه ریالی و چه دلاری، بسیار رقابتی هستند.
_ درباره وضعیت نیروی انسانی و تخصص فعالان این حوزه بیشتر بگویید.
به نظر من، یکی از بزرگترین مزیتهای صنعت چاپ ایران، مهارت و تخصص نیروی انسانی آن است. با وجود تحریمها، استفاده از ماشینآلات قدیمی و محدودیت در دسترسی به مواد اولیه مرغوب، اپراتورها و متخصصان ایرانی توانستهاند محصولات بسیار باکیفیت و حرفهای تولید کنند. معتقدم اگر این نیروها به تجهیزات بهروز و مواد اولیه استاندارد جهانی دسترسی داشته باشند، عملکردی در سطح بهترینهای جهان خواهند داشت. در این زمینه تاکید میکنم که اگر ایران، تحریم نبود، بدون شک جزو سه کشور برتر دنیا در تولید محصولات چاپی و بستهبندی قرار میگرفت.
_ از تاثیرات تحریم گفتید، دیگر چالشهای مهم این صنعت چیست؟
مهمترین چالش، محدودیت در واردات ماشینآلات پیشرفته چاپ و بستهبندی به دلیل تحریمهاست. این مسئله موجب شده کشورهایی مانند ترکیه از این نقطهضعف استفاده کنند. ترکیه امروز در حوزه لیبل و بستهبندی جایگاه بسیار قدرتمندی در جهان دارد. از سوی دیگر، جهان به سمت بستهبندیهای لوکس و ایمن حرکت کرده است. طبق تحقیقات، مشتری در فروشگاه تنها بین ۳ تا ۵ ثانیه فرصت دارد تا تحت تأثیر بستهبندی قرار بگیرد؛ به همین دلیل کشورهای پیشرفته سرمایهگذاری گستردهای روی بستهبندیهای جذاب، بهویژه در حوزه محصولات آرایشی، بهداشتی، دارویی و غذایی انجام دادهاند.
_ صنعت بستهبندی ایران، توان رقابت در این حوزه را دارد؟
در بسیاری از موارد با محدودیت مواجه هستیم. بخش عمده بستهبندیهای مدرن با ماشینآلات کاملاً اتوماتیک تولید میشوند که فرآیند شکلدهی، چسبزنی و بستهبندی محصول را با حداقل دخالت نیروی انسانی انجام میدهند. این ماشینآلات عمدتاً ازسوی کشورهای صنعتی تولید میشوند و به دلیل تحریمها دسترسی به آنها برای ایران دشوار است. به همین دلیل تنوع بستهبندی در ایران محدود شده و سرمایهگذاران نیز به دلیل هزینههای زیاد و ریسکهای موجود، کمتر وارد این حوزه میشوند. در نتیجه تولیدکنندگان یا به سمت بستهبندیهای ساده میروند یا با استفاده از مهندسی معکوس و نیروی انسانی بستهبندی را تولید میکنند که طبیعتاً هزینه نهایی را افزایش میدهد.
_ وضعیت رقابت ایران با کشورهای دیگر مانند ترکیه و چین چگونه است؟
ترکیه از محدودیتهای ایران استفاده کرده و در حوزه بستهبندی پیشرفت زیادی داشته است؛ علاوه براین رقابت با چین نیز بسیار دشوار است؛ زیرا هزینه تولید و نیروی کار در آن کشور بسیار اندک است و حتی بستهبندیهای لوکس نیز با قیمت کم تولید میشوند.
_ وضعیت صادرات کالاهای چاپی را چگونه ارزیابی میکنید؟
در حوزه صادرات اقلام چاپی، بهطور کلی دو نوع صادرات داریم؛ یکی صادرات مستقیم اقلام چاپی و دیگری صادرات اقلام چاپی ثانویه. در صادرات مستقیم، جعبه یا لفاف را تولید و مستقیماً به کشور مقصد ارسال میکنیم تا تولیدکننده در آن کشور از آن استفاده کند. اما در مدل دوم، اقلام چاپی را تولید کرده و به شرکتهای داخلی تحویل میدهیم و آنها محصولات خود را در این بستهبندیها قرار داده و به صادرات اقدام میکنند. اما بهطور کلی باید بگویم متأسفانه وضعیت صادرات در این حوزه چندان مطلوب نیست. یکی از مهمترین دلایل این موضوع تحریمها و همچنین نوسانات شدید نرخ ارز است که موجب شده فعالان این صنعت نتوانند برنامهریزی بلندمدت داشته باشند.
_ با توجه به موقعیت جغرافیایی ایران، چرا صادرات وضعیت مطلوبی ندارد؟
ایران از نظر جغرافیایی در موقعیت بسیار استراتژیکی قرار دارد و از لحاظ لجستیک هوایی، دریایی، زمینی و ریلی ظرفیت درخورتوجهی دارد، اما متأسفانه زیرساختها یا کامل نیستند یا هزینههای لجستیک بسیار زیاد است. همین موضوع موجب شده بسیاری از شرکتها از همکاری صادراتی با ایران منصرف شوند. برای مثال، فعالان اقتصادی عمان، علاقه زیادی به کیفیت محصولات چاپی ایران دارند، اما به دلیل هزینه زیاد حملونقل، ترجیح میدهند کالاهای خود را از امارات متحده عربی تأمین کنند.
_ چه چالشهای دیگری در مسیر صادرات صنعت چاپ وجود دارد؟
فرسودگی ماشینآلات و تجهیزات از مشکلات اساسی است، بسیاری از چاپخانهها امکان اجرای تکنیکهای روز دنیا را ندارند. علاوه بر این، قوانین پیچیده و دستوپاگیر داخلی نیز از موانع جدی محسوب میشوند؛ علاوه براین رقابت جهانی در حوزه بستهبندی بسیار افزایش یافته و تولیدکنندگان به دنبال ایجاد مزیت رقابتی از طریق بستهبندیهای متمایز و بهروز هستند، درحالی که صنعت چاپ، در این زمینه با محدودیتهایی روبهرو است.
_ وضعیت بازارهای منطقه برای صادرات ایران چگونه است؟
کشورهای غربی همسایه ایران مانند عراق و سوریه بیشتر به سمت همکاری با ترکیه گرایش دارند. ترکیه با بازاریابی قوی و شبکه فروش گسترده توانسته سهم بزرگی از بازار این کشورها را در اختیار بگیرد. البته برخی شرکتهای عراقی به دلیل قیمتها گاهی به بازار ایران مراجعه میکنند، اما پیچیدگی قوانین داخلی موجب میشود حتی آنها نیز از ادامه همکاری منصرف شوند.
_ با توجه به موضوعاتی که به آن اشاره کردید، زیرساختهای لازم برای توسعه صادرات فراهم است؟
زیرساختها بهصورت پراکنده وجود دارند، اما متولی مشخص و برنامهریزی منسجمی برای ساماندهی آنها دیده نمیشود. مشکلاتی مانند هزینههای زیاد لجستیک، تحریمها، نبود مواد اولیه مرغوب و فرآیندهای پیچیده گمرکی از مهمترین موانع هستند. گاهی واردات یک ماشینآلات یا ماده اولیه ممکن است یک تا دو سال زمان ببرد، درحالی که بازار صادرات به سرعت عمل نیاز دارد. همچنین رعایت استانداردهای بینالمللی، الزامات زیستمحیطی و کیفیت مواد مصرفی از موضوعات مهمی است که باید جدیتر مورد توجه قرار گیرد. امروز بسیاری از کشورها استانداردهای سختگیرانهای در زمینه بستهبندی و مواد مصرفی اعمال میکنند.
_ چه راهکارهایی برای بهبود وضعیت صادرات پیشنهاد میکنید؟
اگر زیرساختهای لجستیکی اصلاح، قوانین تسهیل و فرآیندهای گمرکی تسریع شود، همچنین از ظرفیت نیروهای متخصص و شرکتهای دانشبنیان حمایت شود، میتوانیم حتی با وجود محدودیتها نیز در حوزه صادرات موفقتر عمل کنیم. ایران نیروی انسانی متخصص و توان علمی بالایی دارد و اگر تیمهای کارشناسی و مدیریتی بهصورت هماهنگ برنامهریزی کنند، میتوان مسیر صادرات را هموار کرد و گامهای مؤثری در توسعه این صنعت برداشت.
_ درباره توسعه صادرات، مهمترین اقداماتی که میتواند مسیر را تسهیل کند چیست؟
برای بهبود صادرات، طبیعتاً یکی از مهمترین مسائل، تسهیل نقلوانتقال مالی است. ما میتوانیم فرآیندهای انتقال پول را سادهتر یا اصلاح کنیم. با توجه به پیشرفتهای جهانی، حتی امکان استفاده از ابزارهای نوین مانند ارزهای دیجیتال ازجمله تتر میتواند انتقال مالی را بسیار راحتتر کند. اما تحقق این موارد نیازمند اصلاح برخی قوانین در گلوگاههای اداری کشور است. نکته مهمتر اینکه تحقق پیشرفت زمانی اتفاق میافتد که افراد متخصص در جایگاههای مدیریتی قرار بگیرند و بتوانند راهکارهای عملی ارائه دهند. تا زمانی که افراد غیرمتخصص یا دارای سوابق نامناسب در ساختارهای اداری حضور داشته باشند، وضعیت تغییر نخواهد کرد.
_ آیا دسترسی به بازارهای منطقهای برای ایران دشوار است؟
خیر، به نظر من دسترسی به بازارهای منطقهای چندان دشوار نیست و کشورهای مختلفی ظرفیتهای بسیار خوبی دارند.
_ و کدام کشورها بیشترین ظرفیت را برای توسعه صادرات دارند؟
اگر بخواهم به کشورها اشاره کنم، بازارهای منطقهای ظرفیتهای قابل توجهی برای ایران دارند و کشورهایی مانند عراق، افغانستان و ازبکستان فرصتهای مهمی برای توسعه صادرات فراهم میکنند. تحقق این ظرفیتها نیازمند اصلاح ساختارهای اداری، استفاده از نیروهای متخصص و برنامهریزی دقیق در حوزه مالی و لجستیک است. در این زمینه باید بگویم که به عنوان مثال به عراق اشاره میکنم که پس از سالها درگیری در مسیر توسعه قرار گرفته و پیشرفت محسوسی دارد.
عراق ظرفیت بسیار خوبی برای همکاری با ایران دارد، زیرا هزینههای تولید و حملونقل ایران نسبت به کشورهایی مانند ترکیه کمتر است و هممرزی دو کشور مزیت بزرگی محسوب میشود. با وجود توسعه چاپخانهها در عراق، هنوز حدود ۱۵ تا ۲۰ سال تا خودکفایی فاصله دارد و ایران میتواند حتی بهعنوان شریک تجاری با چاپخانههای عراقی همکاری کند.
درباره سوریه هم باید بگویم که این کشور نیز تازه از شرایط جنگ خارج شده و در مسیر بازسازی و شکوفایی قرار دارد. هر سرمایهگذاری که اکنون وارد بازار سوریه شود، در سالهای آینده سود قابل توجهی کسب خواهد کرد. افغانستان، دیگر همسایه ایران است، این کشور همچنان وابسته به واردات است و مراودات تجاری زیادی با ایران دارد. این کشور هنوز در صنعت چاپ نیازمند توسعه است و میتوان با فعالان اقتصادی آن بهعنوان شریک تجاری همکاری کرد تا نقش بازاریابی و انتقال سفارش به ایران را ایفا کنند.
پاکستان نیز بیشتر گرایش اقتصادی به هند و بریتانیا دارد و به همین دلیل فرصتهای همکاری با آن محدودتر است، اما کشورهای آسیای میانه ازجمله تاجیکستان، قرقیزستان، قزاقستان و بهویژه ازبکستان ظرفیتهای زیادی دارند. در میان این کشورها، ازبکستان با برنامهریزی هوشمندانه درحال توسعه اقتصادی است و سرمایهگذاری در آن میتواند بسیار سودآور باشد. تنها چالش جدی، هزینههای زیاد لجستیک است که در صورت کاهش آن، این بازار بسیار جذاب خواهد شد.
_ وضعیت صادرات کالاهای چاپی به کشورهای حاشیه خلیج فارس را چگونه ارزیابی میکنید؟
کشورهای حاشیه خلیج فارس، ازجمله کویت تا عمان بازارهای ثروتمندی هستند و روابط ایران با عمان نیز پایدارتر است. با این حال، هزینههای تولید و صادرات به این کشورها بسیار زیاد است و بسیاری از تُجار این منطقه اقلام چاپی خود را از امارات متحده عربی تأمین میکنند. با وجود دسترسی این کشورها به تجهیزات و مواد اولیه، کیفیت تولید در برخی موارد به دلیل استفاده از نیروی کار مهاجر چندان مطلوب نیست؛ بنابراین اگر ایران بتواند در این کشورها سرمایهگذاری مستقیم در تأسیس چاپخانه انجام دهد یا زیرساختهای قدرتمندی در جنوب کشور ایجاد کند، میتواند سهم بزرگی از این بازار را در اختیار بگیرد و هزینههای لجستیکی را نیز کاهش دهد.
_ شما به پیچیدگیهای اداری و مقرراتی در ایران و دیگر کشورها اشاره داشتید. درباره این مسائل بفرمایید.
واقعاً وضعیت بسیار پیچیده است. در کشور خودمان، همه چیز را برای خودمان سخت کردهایم. مسائل اداری زمانبر، پُرهزینه و گاهی عذابآور هستند. برای حل یک مسئله ممکن است مجبور شویم از روابط یا پارتی استفاده کنیم. اما نکته مهم این است که این سختیها تنها مربوط به داخل کشور نیست؛ وقتی میخواهیم به بازارهای خارجی وارد شویم، مقررات استاندارد هر کشور خودش چالشهایی ایجاد میکند.
_ میتوانید مثالی از استانداردهای بینالمللی بزنید؟
بهعنوان مثال، کشورهای آسیای میانه و روسیه در پذیرش استانداردها بسیار سختگیر هستند. حتی کشورهای هممرز ایران، در غرب و شرق، گرایش به استانداردسازی دارند و اجرای این استانداردها برایشان بسیار مهم است. با یک شرکت اروپایی همکاری داشتیم که کوچکترین انحراف از استانداردهایش موجب میشد کل کار رد شود. هدف این استانداردها، تضمین کیفیت و سلامت محصولات و جلب اعتماد مشتری است.
_ یعنی مسئله فقط کیفیت نیست، بلکه رعایت استانداردهای قانونی نیز اهمیت دارد.
دقیقاً. بهعنوان مثال، ما چندی پیش بستهبندی ثانویهای به سریلانکا صادر کردیم. شرکت دارویی در آنجا طراحی گرافیک بستهبندی را با استانداردهای خودش اصلاح کرد. همه نوشتهها، حروف و کاراکترها باید طبق استانداردهای آنها باشند. این استانداردها ممکن است در نگاه اول جزئی به نظر برسند، اما برای صادرات حیاتی هستند.
_ با این همه پیچیدگی، راهکار برای مسائل مالی و مبادلات پولی چیست؟
یکی از راهکارها میتواند استفاده از ارزهای دیجیتال مانند تتر باشد تا مبادلات بینالمللی سریعتر و کمدردسرتر انجام شود. این موضوع در کنار رعایت استانداردها، میتواند فرآیند صادرات را تسهیل کند. کشورهای نزدیک به اروپا، به خصوص آسیای میانه، استانداردهای بسیار سختگیرانهای دارند که از کشورهای اروپایی عقب نمیمانند. بنابراین، برای موفقیت در صادرات، شناخت دقیق استانداردها و آمادگی برای رعایت آنها ضروری است.
_ اولین گام در توسعه صنعت چاپ و بستهبندی چیست؟
اولین و مهمترین گام، ارتقای دانش سازمانی است. منظورم از دانش سازمانی، شناخت کامل از ماشینآلات، مواد اولیه، معایب و مزایا، بستهبندی، بازار داخلی و حتی بازار صادراتی است. وقتی سازمان بتواند فرآیند تولید محصول را بهینه کند و کمهزینهتر بسازد، خیلی جلو میافتد. در هودیس روی این موضوع خیلی مانور میدهیم و مشتریانی که مشاوره میگیرند، بعد از جلسات، احساس میکنند قدمهای بزرگی در مسیر رشدشان برداشتهاند.
همچنین حضور در نمایشگاههای خارجی، خصوصاً نمایشگاههای حاشیه خلیج فارس، عراق، روسیه، آسیای میانه، و در نهایت نمایشگاههای اروپایی و آمریکایی، گام بعدی است. متأسفانه به دلیل تحریمها، در برخی نمایشگاهها تنها بازدیدکننده هستیم و دسترسی به تجهیزات بهروز محدود است. اما پیشنهاد من این است که به جای برگزاری چند نمایشگاه کوچک داخلی، یک نمایشگاه حرفهای و درخور سطح جهانی برگزار کنیم که حتی کشورهای اروپایی تمایل داشته باشند از ایران بازدید کنند.
باید به این موضوع اشاره کنم که استانداردسازی چاپخانهها و تمرکز تخصصی روی یک صنعت، بسیار مهم است. چاپخانهها باید الزامات مشتریان را رعایت کنند و محصولی با کیفیت و بدون نوسان تحویل دهند. گام بعدی نوسازی ماشینآلات است که کمک بزرگی به کاهش هزینهها و افزایش کیفیت میکند.
_ اگر بخواهید به یکی از مشکلات اصلی صنعت چاپ ایران اشاره کنید، چیست؟
یکی از چالشهای بزرگ، قیمتگذاری غیرحرفهای است. بسیاری از چاپخانهها به جای بررسی دقیق هزینهها و حقوق دستمزد، وارد رقابت ناسالم میشوند و گاهی نهتنها سود نمیکنند، بلکه ضرر هم میکنند. این موضوع موجب میشود کیفیت محصولات کاهش پیدا کند و اعتماد مشتریان لطمه ببیند، بهویژه بعد از دوران کرونا که بسیاری از چاپخانهها بدون دانش کافی وارد حوزه بستهبندی شدهاند. در این زمینه نقش مدیریت کیفیت و تضمین کیفیت هم بسیار اساسی است. مدیریت و کنترل کیفیت باید تضمین کند که محصولات چاپی و بستهبندی با کمترین نوسان و بهترین کیفیت به مشتری برسند. حتی بستهبندی زیبا و شکیل خودش پیام کیفیت را منتقل میکند و نیازی به تعریف اضافه ندارد.
_ چشمانداز شما برای همکاریهای بینالمللی چیست؟
معتقدم که چاپخانهها باید تفاهمنامههای همکاری با چاپخانههای کشورهای همسایه امضا کنند تا بازارهای صادراتی جدید ایجاد شود و ارزش افزوده برای سازمان و کشور به همراه داشته باشد. اگر این اتفاق بیفتد، ایران میتواند به مرور سهم قابل توجهی در صادرات این حوزه پیدا کند. صنعت بستهبندی به همه صنایع وابسته است و نیازمند تفکر بزرگ و حرفهای است. اگر چاپخانهها تمرکز کنند و تخصص خود را بهطور حرفهای وارد کار کنند، موفقیتهای بزرگی در انتظارشان خواهد بود.
