به گزارش امید روز ، به نقل از سرویس فرهنگ و نشر خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا)، کامران فانی ازجمله پژوهشگرانی بود که در دهههای میانی قرن چهاردهم شمسی رشد کردند؛ نسلی که میان سنت کلاسیک دانش ایرانی و روشهای نوین پژوهش دانشگاهی پلی استوار بنا کرد. او تحصیلات خود را در حوزههایی پی گرفت که مستقیماً با متن، سند، نسخه و کتاب سر و کار داشت و از همان آغاز، علاقهاش نه صرفاً به «نوشتن» بلکه به سامان دادن دانش آشکار بود.
درگذشت کامران فانی، پژوهشگر، کتابدار و کتابشناس، فقدانی جدی برای جامعه فرهنگی و علمی ایران است؛ فقدانی که شاید در هیاهوی رسانهای چندان پُررنگ نشود، اما در لایههای عمیق پژوهش، کتابخانه و دانش مکتوب، تأثیر آن بهروشنی احساس خواهد شد. فانی از آن دست چهرههایی بود که نه با شهرت، بلکه با دقت، استمرار و ساختن زیرساختهای فکری در تاریخ فرهنگ معاصر ایران ماندگار شد.
کامران فانی، هرگز در شمار روشنفکران پُرسروصدا یا نویسندگان جنجالی قرار نگرفت اما نام او برای اهل کتاب، پژوهشگران علوم انسانی، کتابداران و تدوینگران آثار مرجع، نامی آشنا و قابل اتکاست؛ تمرکز اصلی فعالیتهای او بر حوزههایی چون کتابداری، کتابشناسی، فهرستنویسی علمی، مرجعنگاری و ساماندهی منابع پژوهشی بود. او بهدرستی دریافته بود که بدون نظم در دانش، هیچ تولید فکری پایداری شکل نمیگیرد.
باز تعریف جایگاه کتابدار
برخلاف تصور رایج که کتابداری را کاری صرفاً اجرایی میداند، کامران فانی از چهرههایی بود که نشان داد کتابداری میتواند یک فعالیت عمیقاً نظری و پژوهشی باشد. او کتابدار را نه نگهبان قفسهها، بلکه واسطهای فعال میان دانش و پژوهشگر میدانست.
در همین چارچوب، فعالیتهای او در حوزههای کتابشناسی توصیفی و تحلیلی، استانداردسازی اطلاعات کتابشناختی، فهرستنویسی علمی نسخهها و منابع، آموزش روشهای جستوجو و ارزیابی منابع او بهویژه بر این نکته تأکید داشت که بدون کتابشناسی دقیق، پژوهش علمی به تکرار، خطا و سطحینگری دچار میشود.
از نگاه فانی، کتابدار خوب باید قدرت تحلیل محتوای منابع را داشته باشد، تاریخ اندیشه و نشر را بشناسد و بتواند میان انبوه اطلاعات، مسیر درست پژوهش را نشان دهد؛ این نگاه، تأثیر مستقیمی بر آموزش و تربیت نسل جدید کتابداران و پژوهشگران گذاشت و موجب شد کتابداری در برخی محافل علمی ایران، از حاشیه به متن بیاید.
حضور در مرکز دائرهالمعارف
مرکز دائرهالمعارف بزرگ اسلامی یکی از مهمترین پروژههای مرجعنگاری در جهان فارسیزبانها و دنیای اسلام است؛ پروژهای که موفقیت آن نه فقط به نویسندگان، بلکه به دقت ساختاری، منابع معتبر و نظام کتابشناختی قوی وابسته است.
حضور مؤثر فانی در مرکز دائرهالمعارف بزرگ اسلامی را میتوان نقش شاخص او در حوزه فرهنگ دانست.
فانی در این مرکز، نقشی کلیدی در سیاستگذاری منابع، استانداردسازی ارجاعات، مشاوره علمی در انتخاب منابع معتبر، پیوند میان کتابخانه تخصصی و پروژههای پژوهشی ایفا کرد. اهمیت این نقش، زمانی روشنتر میشود که بدانیم کیفیت یک دائرهالمعارف، تنها به نویسندگان وابسته نیست، بلکه به دقت نظام ارجاع، صحت منابع و انسجام کتابشناختی آن بستگی دارد؛ حوزهای که فانی در آن مرجعی قابل اعتماد بود.
نقش کامران فانی در نهادینهسازی کتابشناسی
یکی از مهمترین خدمات کامران فانی که کمتر به شکل مستقل درباره آن نوشته شده، نهادینه کردن نگاه علمی به کتابشناسی در فضای پژوهشی ایران است. پیش از فعالیتهای نسلی مانند فانی، کتابشناسی در بسیاری موارد یا به شکل فهرستوار و غیرتحلیلی انجام میشد یا صرفاً جنبه اداری داشت. او اما بر این باور بود که کتابشناسی باید تحلیلی باشد، نه فقط توصیفی، تاریخمند باشد و تحولات نشر و اندیشه را نشان دهد. همچنین به پژوهشگر امکان انتخاب آگاهانه منبع بدهد.
این نگاه موجب شد فانی در پروژههای مختلف، ازجمله همکاری با کتابخانههای تخصصی و مراکز پژوهشی، همواره بر ارزش افزوده علمی فهرستها تأکید کند، نه صرفاً کامل بودن عددی آنها.
فعالیت در حوزه ترجمه
کامران فانی در کنار فعالیتهای مرجعنگارانه، در حوزه ترجمه متون ادبی و نظری نیز فعال بود. ترجمههای او معمولاً با دقت زبانی درخورتوجه، وفاداری به متن اصلی و توجه به بافت فرهنگی همراه است.
او بهویژه در معرفی نویسندگان و متفکران شناخته شده جهان به فارسیزبانان نقش داشت و در انتخاب آثار، بیش از شهرت، به اهمیت فکری و ماندگاری متن توجه میکرد.
فعالیت فانی در حوزه ترجمه، پُرحجم یا بازاری نبود؛ ترجمههای او معمولاً حاصل انتخابی آگاهانه بودند. متونی که از نظر فکری، ماندگار و اثرگذار محسوب میشدند. دقت زبانی، وفاداری به متن و توجه به نظام مفهومی زبان فارسی، از ویژگیهای شاخص کارهای ترجمه او بود.
برای کامران فانی، کتابخانه فقط محل نگهداری کتاب نبود؛ بلکه مغز متفکر یک جامعه علمی محسوب میشد. او بهویژه به کتابخانههای مرجع، تخصصی و پژوهشی توجه و باور داشت که اگر این کتابخانهها درست سامان داده شوند، میتوانند مسیر پژوهش یک کشور را تغییر دهند.
بنابراین او در ارزیابی و توسعه منابع کتابخانهای به توازن میان منابع فارسی و غیرفارسی توجه میکرد، بهروز بودن منابع را حیاتی میدانست و با خریدهای نمایشی و غیرکاربردی مخالف بود. این رویکرد موجب شد کتابخانههایی که از مشاوره یا همکاری او بهرهمند بودند، بهتدریج به مراکز قابل اتکای پژوهشی تبدیل شوند.
بسیاری از کتابداران، پژوهشگران علوم انسانی و تدوینگران آثار مرجع در ایران، مستقیم یا غیرمستقیم متاثر از آموزشها، نوشتهها یا روش کاری کامران فانی قرار گرفتهاند. تأکید او بر دقت، صبوری و ساختار علمی، امروز در کار کسانی دیده میشود که شاید هرگز او را از نزدیک ندیده باشند.
کامران فانی از آن چهرههایی بود که بیسروصدا، اما عمیق و پایدار اثر گذاشت. او نه به دنبال شهرت بود و نه تولید انبوه اثر، بلکه به دنبال درست انجام دادن کار علمی بود؛ کاری که نتیجهاش در کتابخانهها، دائرهالمعارفها و پژوهشهای معتبر دیده میشود.
آثار، روشها و استانداردهایی که از او به جا مانده، همچنان به کار پژوهش ایرانی میآید و نامش را در تاریخ فرهنگ معاصر ایران زنده نگه میدارد.
کامران فانی را میتوان معمار خاموش دانش مکتوب نامید؛ کسی که کمتر دیده شد، اما بسیار بنا کرد. آثار مستقیم و غیرمستقیم او در کتابخانهها، دائرهالمعارفها، نظامهای فهرستنویسی و ذهن پژوهشگران باقی مانده است.
اگر قرار باشد تاریخ فرهنگ معاصر ایران نه فقط براساس نویسندگان پُرآوازه، بلکه بر پایه سازندگان زیرساختهای فکری نوشته شود، نام کامران فانی بدون تردید در ردیف چهرههای کلیدی آن خواهد بود.
کامران فانی، پس از یک عمر خدمت به فرهنگ کشور، ۲۲ آذر ۱۴۰۴ در ۸۱ سالگی، دارفانی را وداع گفت.
