اقتصاد تک‌محصولی در بلندمدت اقتصاد موفقی نیست
سالها قبل رهبرشهید انقلاب در ۱۳ اردیبهشت ۱۳۷۳ بستن چاه‌های نفت و بنا کردن اقتصاد بر کالاها و محصولات غیرنفتی را آرزوی واقعی خود خواندند و اذعان کردند که شاید این هدف به این زودی‌ها محقق نشود. نکته مهم همین صراحت است: تحقق چنین هدفی زمان‌بر است و برنامه‌ریزی مداوم می‌خواهد. بیش از سه دهه از آن سخن گذشته و پرسش امروز این است که برای نزدیک شدن به آن آرزو چه کرده‌ایم و چه باید بکنیم.
چرا اقتصاد تک‌محصولی شکننده است؟
قیمت نفت را بازار جهانی و تحولات سیاسی تعیین می‌کنند، نه تصمیم‌های داخلی لذا بودجه‌ای که به چنین درآمدی تکیه دارد، هر سال با عدم‌قطعیت و نوسان و ناترازی های مختلف درگیر و روبه‌روست.
تضعیف تولید داخلی. درآمد آسان ارزی، واردات را ارزان‌تر از تولید می‌کند. نتیجه‌اش فشار بر صنعت و کشاورزی و کم‌انگیزه شدن سرمایه‌گذاری مولد است.وابستگی دولت به نفت، نه به مالیات و مردم. وقتی بخش بزرگی از هزینه‌های دولت از محل منابع طبیعی تأمین می‌شود، پیوند میان شفافیت، پاسخ‌گویی و اقتصاد مردم سست می‌شود.
نباید فراموش کنیم که نفت منبعی پایان‌پذیر است. مصرف آن برای هزینه‌های جاری،در حقیقت به معنای برداشتن از سهم نسل‌های آینده استاز سوی دیگر ایران سرمایه‌ای دارد که در هیچ چاهی پیدا نمی‌شود: جمعیت جوان و تحصیل‌کرده، دانشگاه‌ها، مهندسان، پزشکان و برنامه‌نویسان سرمایه واقعی کشورهستند. اقتصاد آینده را این سرمایه ها می‌سازند.
همچنین شرکت‌های فناور، زیست‌فناوری، داروسازی، مواد پیشرفته و صنایع دقیق، ارزش افزوده‌ای تولید می‌کنند که به‌مراتب بیشتر از فروش مواد خام است. یک نرم‌افزار یا داروی نوآورانه، بارها در بازار جهانی فروخته می‌شود و پایان‌پذیر هم نیست.از سوی دیگر هوش مصنوعی و اقتصاد دیجیتال بسیار مهم و تاثیرگذار است،این حوزه برای کشوری با نیروی انسانی ماهر فرصتی استثنایی است، چون سرمایه اصلی‌اش خلاقیت و تخصص است نه منابع طبیعی. توسعه زیرساخت‌های محاسباتی، دسترسی به داده، حمایت از استارتاپ‌ها و آموزش نیروی متخصص، شرط بهره‌برداری از این فرصت است.همچنین به‌جای فروش مواد خام، می‌توان آن را در داخل به محصول نهایی تبدیل کرد. پتروشیمی، فولاد، صنایع غذایی و کشاورزی مدرن نمونه‌هایی‌اند که زنجیره ارزش را در داخل کشور کامل می‌کنند و این محصول را دارای ارزش افزوده می کنند.گردشگری. ایران میراثی غنی دارد: تمدن چندهزارساله، شهرهای تاریخی، طبیعت متنوع،فرصت مغتنمی است که هم اشتغال گسترده می‌سازد و هم ارز وارد می‌کند. توسعه آن نیازمند زیرساخت اقامتی و حمل‌ونقل، تبلیغات هدفمند و فضای باثبات است که می تواند کمک شایانی به اقتصاد کشورکند.
چه باید کرد؟
نخست، اصلاح ساختار بودجه و کاهش تدریجی وابستگی آن به درآمد نفت، همراه با گسترش پایه‌های مالیاتی و مبارزه با فرار مالیاتی. دوم، حمایت از نوآوری با تأمین مالی شرکت‌های دانش‌بنیان، پارک‌های فناوری و پیوند دانشگاه با صنعت. سوم، ثبات و پیش‌بینی‌پذیری اقتصادی، چون سرمایه‌گذار بلندمدت به فضای قابل‌اتکا نیاز دارد. چهارم، آموزش مهارتی متناسب با نیاز بازار کار، و پنجم، حضور در بازارهای صادراتی غیرنفتی با تکیه بر کیفیت و برند می تواند در سالهای آتی ما را از وابستگی به نفت نحات دهد.
نتیجه‌گیری
اقتصاد تک‌محصولی مثل اقتصاد مبتنی بر صادراتنفت، هر قدر هم در دوره‌ای پرسود باشد، بنیانی شکننده دارد. آرزوی بنا کردن اقتصاد بر پایه تولیدات غیرنفتی، که دهه‌ها پیش مطرح شد، هنوز مسیر درستی را نشان می‌دهد. تحقق آن با یک تصمیم یا یک شعار ممکن نیست؛ نیازمند اراده‌ای پیوسته، سیاست‌گذاری ثابت و باور به توان جوانان کشور است. اگر دانش، فناوری، تولید و گردشگری را به ستون‌های اصلی اقتصاد تبدیل کنیم، دیگر نوسان یک بازار جهانی سرنوشت ما را رقم نخواهد زد.
علی صباحی فرد( معاون اجتماعی پلیس امنیت اقتصادی فراجا)
