مرتضی گلچین، استاد دانشگاه و پژوهشگر مسائل اجتماعی: مسئله ایران فقط کمبود دانشمند، پژوهشگر یا نخبه نیست؛ مسئله مهم‌تر شاید جامعه‌ای باشد که هنوز به اندازه کافی برای «نو شدن» آماده نشده است. پرسشی که پروفسور یوسف ثبوتی درباره ضرورت شکل‌گیری «تب نوخواهی» مطرح کرده، در ظاهر سخنی درباره علم و فناوری است، اما در عمق خود یک مسئله اجتماعی بزرگ‌تر را نشانه می‌رود: نسبت جامعه ایرانی با تغییر. ثبوتی با تأکید بر ضرورت شکل‌گیری روحیه نوخواهی گفته است حمایت از نخبگان ضروری است، اما صرف حمایت از آنها نمی‌تواند به تنهایی زمینه‌ساز جهش علمی و فناورانه کشور شود. به اعتقاد او، جامعه نیز باید با دنیای جدید و اقتضائات علمی و فناورانه آن آشنا شود؛ چراکه نمی‌توان از فردی که در کودکی فرصت پرسیدن و اظهار نظر نداشته است، در دانشگاه انتظار ایده‌پردازی و پرسشگری داشت. این سخن، در واقع یکی از مهم‌ترین گره‌های توسعه علمی را آشکار می‌کند: علم در جامعه‌ای رشد می‌کند که پرسشگری در آن یک ارزش باشد، نه یک رفتار پرهزینه.
جامعه «نوخواه» چگونه ساخته می‌شود؟
«نوخواهی» را نباید با علاقه به ابزارهای جدید یا مصرف کالاهای مدرن اشتباه گرفت. ممکن است فردی از تازه‌ترین فناوری‌ها استفاده کند، اما در مواجهه با یک ایده متفاوت، یک روش آموزشی تازه یا یک تغییر اجتماعی، همچنان به شیوه‌های قدیمی پناه ببرد. نوخواهی در معنای اجتماعی خود، یعنی آمادگی برای بازنگری، تجربه کردن، آزمودن و پذیرفتن این احتمال که روش موجود الزاماً بهترین روش ممکن نیست. از این منظر، نوخواهی پیش از آنکه در دانشگاه یا آزمایشگاه شکل بگیرد، در فرآیند جامعه‌پذیری ساخته می‌شود. خانواده و مدرسه در این میان نقشی تعیین‌کننده دارند. کودکی که دائماً با جملاتی مانند «این سؤال را نپرس»، «همین را که گفتم انجام بده» یا «اشتباه نکن» بزرگ می‌شود، ممکن است در بزرگسالی از ریسک فکری و ارائه ایده تازه فاصله بگیرد. در مقابل، اگر سؤال کردن، تجربه کردن و حتی خطا کردن بخشی از فرآیند یادگیری باشد، احتمال شکل‌گیری نسلی که بتواند مسئله جدید ببیند و برای آن راه‌حل تازه پیدا کند، افزایش می‌یابد. از همین جاست که سخن ثبوتی درباره کودک و دانشگاه اهمیت پیدا می‌کند. نمی‌توان سال‌ها کودک را به سکوت و تبعیت عادت داد و سپس در دانشگاه از او خواست خلاق، پرسشگر و نوآور باشد.
مسئله فقط دانشگاه نیست
سال‌هاست هرگاه صحبت از عقب‌ماندگی علمی یا فاصله فناورانه می‌شود، نگاه‌ها عمدتاً به دانشگاه، بودجه پژوهشی، مهاجرت نخبگان و امکانات آزمایشگاهی معطوف می‌شود. این عوامل بدون تردید اهمیت دارند، اما مسئله نوخواهی نشان می‌دهد که یک لایه عمیق‌تر نیز وجود دارد: فرهنگ عمومی جامعه. پژوهشگر ممکن است ایده‌ای تازه داشته باشد، اما اگر سازمان پذیرای تغییر نباشد، ایده او متوقف می‌شود. دانشجو ممکن است پرسش تازه‌ای مطرح کند، اما اگر آموزش مبتنی بر حفظ کردن باشد، پرسش او به حاشیه می‌رود. کارمند ممکن است راهی برای اصلاح یک فرآیند پیشنهاد دهد، اما اگر ساختار اداری تغییر را هزینه‌زا بداند، انگیزه نوآوری از بین می‌رود. بنابراین نوآوری فقط محصول ذهن یک فرد نیست؛ محصول محیطی است که به او اجازه می‌دهد متفاوت فکر کند.
۱۰ درصد نوخواه؛ یک هشدار اجتماعی
در سخنان مطرح‌شده درباره «تب نوخواهی» این ادعا نیز مطرح شده که ۹۰ درصد جامعه به دنبال نو شدن و نو بودن نیستند و تنها ۱۰ درصد جامعه چنین روحیه‌ای دارند. این عدد، اگر قرار باشد به‌عنوان یک آمار دقیق اجتماعی مورد استناد قرار گیرد، نیازمند مشخص بودن منبع، روش تحقیق، جامعه آماری و تعریف عملیاتی «نوخواهی» است. بنابراین نمی‌توان بدون این اطلاعات آن را به کل جامعه ایران تعمیم داد. اما حتی اگر این نسبت را نه یک آمار قطعی، بلکه تصویری هشداردهنده از وضعیت جامعه بدانیم، اصل مسئله همچنان قابل تأمل است: چه اندازه از جامعه ایران آمادگی پذیرش تغییر دارد؟ ایران طی چند دهه گذشته در معرض تغییرات گسترده‌ای قرار گرفته است؛ از گسترش آموزش عالی و فناوری‌های ارتباطی گرفته تا دسترسی بی‌سابقه به اطلاعات و افزایش ارتباط نسل جدید با جهان. اما دسترسی به امر جدید الزاماً به معنای پذیرش فرهنگی آن نیست. جامعه ممکن است فناوری تازه را سریع بپذیرد، اما در برابر تغییر در شیوه آموزش، مدیریت، سازماندهی یا روابط اجتماعی مقاومت کند. پرسش مهم‌تر از عدد ۱۰ درصد شاید این باشد که اگر دامنه نوخواهی در جامعه افزایش پیدا کند، چه اتفاقی خواهد افتاد؟ اگر به‌جای گروهی محدود، بخش بزرگی از جامعه خواهان تغییر و تجربه روش‌های تازه باشند، فشار اجتماعی برای اصلاح نیز افزایش پیدا می‌کند. والدین از مدرسه مطالبه آموزش متفاوت خواهند داشت. دانشجویان از دانشگاه انتظار مشارکت و گفت‌وگوی علمی بیشتری خواهند داشت. کارکنان خواهان محیط‌های کاری منعطف‌تر می‌شوند و شهروندان نیز در برابر خدمات ناکارآمد و روش‌های قدیمی، مطالبه‌گرتر خواهند شد. در چنین شرایطی، نوآوری از یک فعالیت محدود در دانشگاه‌ها و شرکت‌های فناورانه خارج و به یک تقاضای عمومی تبدیل می‌شود. این همان نقطه‌ای است که علم و جامعه به یکدیگر متصل می‌شوند. علم زمانی می‌تواند نیروی محرک توسعه باشد که جامعه نیز برای آن تقاضا داشته باشد. اگر مردم خواهان آموزش بهتر، فناوری کارآمدتر، خدمات هوشمندتر، مدیریت علمی‌تر و راه‌حل‌های جدید باشند، نهادها نیز ناگزیر از واکنش به این تقاضا خواهند شد.
ایران بالقوه نوخواه است
شاید درباره جامعه ایران نتوان با اطمینان گفت که فاقد روحیه نوخواهی است. وجود نسل بزرگی از جوانان تحصیل‌کرده، پژوهشگران، دانشگاهیان، کارآفرینان و فعالان حوزه فناوری نشان می‌دهد ظرفیت قابل توجهی برای نوآوری وجود دارد. مسئله بیشتر به فاصله میان ظرفیت فردی و فرهنگ اجتماعی مربوط می‌شود. ممکن است افراد نوآور فراوانی داشته باشیم، اما محیط‌هایی که باید از نوآوری آنها استفاده کنند، به اندازه کافی آماده نباشند. ممکن است دانشجوی بااستعدادی داشته باشیم، اما نظام آموزشی نتواند ظرفیت او را به محصول، نظریه یا فناوری تبدیل کند. به همین دلیل، مسئله اصلی فقط «تربیت نخبه» نیست؛ بلکه ساختن جامعه‌ای است که نخبه بتواند در آن اثرگذار باشد.
از نخبه‌محوری تا جامعه نوآور
سخنان ثبوتی را می‌توان از این زاویه یک تغییر مهم در نگاه به توسعه علمی دانست: عبور از «نخبه‌محوری» به سمت «جامعه نوآور». نخبه می‌تواند ایده تولید کند، اما جامعه باید آمادگی پذیرش و استفاده از آن ایده را داشته باشد. دانشگاه می‌تواند دانش تولید کند، اما صنعت باید بتواند آن را به کار گیرد. پژوهشگر می‌تواند فناوری بسازد، اما اقتصاد و جامعه باید امکان جذب آن را فراهم کنند. در نتیجه، اگر قرار است «نهضت نوخواهی» شکل بگیرد، این نهضت نمی‌تواند تنها از نخبگان آغاز شود. باید از کودک شروع شود؛ از مدرسه، خانواده، دانشگاه، محیط کار، رسانه و همه نهادهایی که نگرش انسان به جهان را می‌سازند. شاید در نهایت، مسئله امروز ایران این نباشد که چند نفر نخبه داریم؛ بلکه این باشد که چند نفر از ما حاضر به پرسیدن دوباره پرسش‌های قدیمی هستیم. جهش علمی پیش از آنکه در آزمایشگاه اتفاق بیفتد، در فرهنگ جامعه آغاز می‌شود. جامعه‌ای که پرسیدن را ارزش بداند، از شکست نترسد، تجربه کردن را بپذیرد و امکان تغییر را به رسمیت بشناسد، دیر یا زود زمینه رشد علم و فناوری را نیز فراهم خواهد کرد. «تب نوخواهی» اگر قرار است شکل بگیرد، نباید صرفاً یک شعار برای توسعه علمی باشد. باید به یک ارزش اجتماعی تبدیل شود؛ ارزشی که در آن نو بودن نه هدف نهایی، بلکه نتیجه طبیعی جامعه‌ای باشد که از پرسیدن، آزمودن و دوباره فکر کردن نمی‌ترسد./ آرمان امروز
