تبادل اسکناس و نقره
این بانک، اولینبار ایدههای بانکداری اروپایی را به ایران وارد کرد و استفاده از اسکناس در دوران قاجار هم توسط همین بانک در ایران رایج شد. اولین مدیر بانک شاهنشاهی ایران، جوزف ربینو بود؛ مردی ایتالیایی-انگلیسی که در لندن به دنیا آمده بود و تابعیت بریتانیایی داشت. او دستور داده بود که تمامی مدیران این بانک که غیرایرانی بودند، زبان فارسی بیاموزند.
در آن زمان، مردم ایران به پول کاغذی اعتماد نداشتند. برای همین، ربینو برای گسترش اسکناس، شرایطی فراهم کرد که پولهای کاغذی در هر زمان، توسط شعبه، قابل تبدیل به سکه نقره باشد. هرچند که این امر در مناطق دورافتاده چالشبرانگیز بود و ضرورت داشت سکههای نقره به این مناطق منتقل شود.
در سال ۱۳۰۶ خورشیدی، ساختمان قدیمی بانک در ضلع شرقی میدان توپخانه، تخریب و به جای آن ساختمان فعلی ساخته شد و در روز پنجشنبه نوزدهم دیماه ۱۳۰۸ شمسی افتتاح شد. بانک شاهنشاهی یا بانک شاهی ایران تا سال ۱۳۰۹، به فعالیت خود در زمینه نشر انحصاری اسکناس ادامه داد. رفتهرفته بانک شاهنشاهی، رونق خود را از دست داد و دلیل آن هم، تاسیس بانک ملی ایران در سال ۱۳۰۷ بود. در آن زمان رضاخان، امتیاز حق انحصاری نشر اسکناس را بهموجب قرارنامهای در ۲۳ اردیبهشت ۱۳۰۹، به مبلغ ۲۰۰هزار لیره از انگلیسیها خرید و به بانک ملی ایران واگذار کرد.
این بنای تاریخی، تنها میراث ارزشمند باقیمانده از بدنه میدان توپخانه قدیم است که طرحی منحصر به فرد دارد. بانک شاهنشاهی، در محل خانه میرزا قهرمان امینلشکر، در شرق میدان توپخانه مستقر شد. گفته شده که میرزا قهرمان امینلشکر، از درباریان ناصرالدین شاه قاجار و داماد مظفرالدین شاه بوده و قصد داشته قصری مجلل برای خودش احداث کند. اما نتوانسته پول ساخت عمارت را پرداخت کند و سرانجام، ناچار به فروش آن به بانک شاهنشاهی ایران شده.
پلان باسیلیکایی بانک شاهنشاهی
روایتها درمورد طراح بنا، متفاوت است. برخی منابع، طراح بانک شاهنشاهی را مارکوف روسی میدانند اما سیروس سمیعی که پژوهشهای بسیاری در حوزه تاریخ معماری دارد، از آرچیبالد اسکات بهعنوان طراح این بنا نام برده. اما در منابعی دیگر، از مارکار گالستیانس، معمار ارمنی تبار ایرانی هم بهعنوان طراح بنای بانک شاهنشاهی یاد شده. بههر ترتیب، آنچه در این بنا مشهود است، پلان باسیلیکایی آن است؛ فرم معماریای که معمولا با پلان مستطیلشکل، همراه با سقف و ردیف ستونها که راهروهای جانبی را پشتیبانی میکنند، مشخص میشود.
فضای میانی دو طبقه است و ستونهای بلند این بنا در فضای داخلی ساختمان و تلفیق هنرمندانه آن با دورهکاریهای تیزهدار و استفاده از چوب در پوشش سقف، شکوه و عظمت معماری هخامنشی را یادآوری میکند. کاشیکاریهای سردر این بانک را حسین لرزاده طراحی و اجرا کرده که به یک بازشو با قوس جناغی و کاشیکاری با تزئینات اسلیمی و گره چینی و کاسه چینی زیبا با کاشی خشتی هفت رنگ مزین است. در بالای سردر یک سنتوری (یا همان سهگوش بالای درگاه جلوخان) قرار دارد که داخل آن یک قوس نیمدایره است. بهطورکلی در ساخت این بانک، سبک معماری ایرانی، مانند کاسهسازی در نیمگنبد، سردرورودی، کاشیکاری و گچبری رعایت شده است.
حدود سال ۱۳۲۸ خورشیدی، دکتر مصطفی تجدد، وزیر بازرگانی، بانکدار و اقتصاددان پهلوی اول، بانک بازرگانی را بهعنوان اولین بانک خصوصی در ایران تاسیس کرد و در ۲۹ شهریور ۱۳۳۱، ساختمان بانک شاهنشاهی را به مبلغ ۳.۵میلیون تومان خریداری کرد.
کتیبه چندرنگ؛ روایتگر صاحبان عمارت قدیمی بانک شاهنشاهی
کتیبه کاشیکاری بالای ساختمان بانک میدان توپخانه نام و نشان بانک تجارت ایران را نشان میدهد اما در سردر ساختمان قدیمی بانک شاهنشاهی عبارت imperial bank دیده میشود. در کتیبه بالای ایوان ورودی هم هنوز بقایای عبارت بانک بازرگانی ایران به چشم میخورد که بخشهایی از آن را با رنگ پوشاندهاند.
پس از انقلاب ۵۷، شورای انقلاب دستور ادغام بانکها را داد. در همین راستا، بانک تجارت هم با ادغام ۵ بانک خصوصی ایرانی، ۶ بانک مشترک ایرانی-خارجی و یک بانک خارجی، در همین ساختمان بانک شاهنشاهی که حالا در اختیار بانک بازرگانی بود، دایر و تمامی فعالیتهای بانک شاهنشاهی ایران به بانک تجارت واگذار شد. امروز بانک تجارت تصمیم گرفته این بنا را که در ضلع شرقی میدان توپخانه قرار دارد، به موزه تبدیل کند که در آینده بهعنوان موزه تاریخچه بانکداری آماده بازدید علاقهمندان باشد؛ ساختمانی که یادگار دوران قاجار است و در تاریخ ۱۲ بهمن ۱۳۸۱ با شماره ۷۴۴۰ به ثبت ملی رسید.
