قتل عام خانوادگی به دلیل «ارث»؛ خانواده‌ کجا می‌شکند؟

 گروه جامعه: خانواده قرار است آخرین پناه انسان باشد؛ جایی که اختلاف‌ها با گفت‌وگو حل شوند، خشم پیش از آنکه به خشونت برسد مهار شود و پیوندهای خونی و عاطفی مانعی برای آسیب رساندن به یکدیگر باشند. اما وقتی همین پیوندها به قتل ختم می‌شوند، دیگر با یک «اختلاف خانوادگی» ساده روبه‌رو نیستیم؛ با فروپاشی سازوکارهایی مواجهیم که قرار است تعارض را پیش از رسیدن به نقطه بی‌بازگشت متوقف کنند. قتل پنج عضو یک خانواده در پونک و پرونده قتل یک زن جوان در سنندج، دو روایت متفاوت از یک مسئله تلخ‌اند: اختلافی که به جای گفت‌وگو، به خشونت رسیده است.
پشت چنین جنایت‌هایی، تنها یک عدد در حساب بانکی، یک اختلاف بر سر ارث یا یک دعوای زناشویی قرار ندارد. پرسش عمیق‌تر این است که چه اتفاقی در ذهن و روابط افراد رخ می‌دهد که مسئله‌ای قابل طرح و حل، به حذف فیزیکی نزدیک‌ترین آدم‌های زندگی منتهی می‌شود؟ چگونه خشم جای گفت‌وگو را می‌گیرد، ناکامی جای تحمل را و خشونت جای حل مسئله را؟
سپیده صابری، روان‌شناس، در تحلیل این پدیده بر نقطه‌ای دست می‌گذارد که شاید کمتر از خود جنایت دیده می‌شود: ظرفیت پایین برای تحمل تعارض و ضعف مهارت حل مسئله. از نگاه او، اختلاف بخشی طبیعی از زندگی خانوادگی است؛ آنچه خطر را ایجاد می‌کند، شیوه مواجهه با اختلاف است. وقتی فرد نتواند ناکامی را تحمل کند، هیجان خود را مدیریت کند و برای مسئله راه‌حل پیدا کند، تعارض می‌تواند از یک اختلاف معمولی به درگیری و خشونت کشیده شود.
در پرونده پونک، موضوع ارث و دارایی در جریان تحقیقات مطرح شده است؛ در سنندج نیز بنا بر گزارش منتشرشده، اختلاف میان زن و شوهر به قتل برنامه‌ریزی‌شده همسر انجامیده است. دو پرونده با جزئیات متفاوت، اما با یک پرسش مشترک: چرا در برخی خانواده‌ها، جایی که باید محل حل اختلاف باشد، خودِ اختلاف به حذف انسان‌ها منتهی می‌شود؟
شاید پاسخ را نتوان در یک واژه مثل «پول»، «خشم» یا «اختلاف» خلاصه کرد. قتل خانوادگی محصول یک لحظه نیست؛ دست‌کم از منظر پیشگیری، باید آن را در مسیری دید که ممکن است از تعارض و ناکامی آغاز شود، با ناتوانی در گفت‌وگو و حل مسئله ادامه پیدا کند و در صورت نبود مداخله، به خشونت شدید برسد. به همین دلیل، نگاه به این پرونده‌ها نباید فقط از پشت درِ دادگاه و اتاق بازجویی باشد؛ بخشی از پاسخ، در روان افراد، کیفیت روابط خانوادگی و مهارت جامعه برای مدیریت تعارض قرار دارد.
اگر خانواده نتواند اختلاف را تحمل و مدیریت کند، پیوند خونی به‌تنهایی تضمین‌کننده امنیت نیست. پیشگیری از قتل‌های خانوادگی، پیش از آنکه در لحظه وقوع جنایت آغاز شود، باید از جایی شروع شود که هنوز امکان گفت‌وگو وجود دارد؛ از جایی که خشم قابل کنترل است، اختلاف قابل مذاکره است و فرد هنوز می‌تواند به جای حذف دیگری، برای حل مسئله راهی پیدا کند.
سپیده صابری، روان‌شناس، با اشاره به اینکه قتل خانوادگی به هر دلیلی پدیده‌ای مذموم و مردود است، معتقد است برای فهم این اتفاق‌ها نباید تنها به لحظه وقوع جنایت یا انگیزه اعلام‌شده آن توجه کرد، بلکه باید مسیری را که فرد یا افراد طی کرده‌اند تا به نقطه خشونت رسیده‌اند نیز مورد بررسی قرار داد. وی می‌گوید قتل خانوادگی از این جهت اهمیت بیشتری دارد که خشونت در آن میان افرادی اتفاق می‌افتد که معمولاً باید برای یکدیگر نقش تکیه‌گاه داشته باشند. به گفته او، اعضای خانواده علاوه بر وابستگی خونی و عاطفی، سال‌ها تجربه مشترک دارند و همین موضوع انتظار از رابطه را بالاتر می‌برد؛ بنابراین وقتی تعارض در چنین رابطه‌ای به قتل منجر می‌شود، نمی‌توان آن را صرفاً یک اختلاف ساده خانوادگی تلقی کرد.
صابری با اشاره به اینکه درگیری‌های خانوادگی در جامعه کم نیست، می‌افزاید که همه این تعارض‌ها الزاماً به قتل ختم نمی‌شوند و بسیاری از آنها ممکن است به مشاجره، درگیری فیزیکی، آسیب یا تشکیل پرونده‌های قضایی منجر شوند. مسئله مهم، به گفته او، شناخت عواملی است که باعث می‌شوند یک اختلاف از مرحله تعارض عبور کند و وارد چرخه خشونت شود.
این روان‌شناس یکی از مشکلات قابل توجه را «ظرفیت پایین و گرایش سریع به درگیری» می‌داند. در چنین شرایطی، فرد ممکن است نتواند هیجان، خشم یا ناکامی خود را مدیریت کند و به جای فاصله گرفتن از موقعیت و تلاش برای حل مسئله، خیلی زود وارد تقابل شود.
به گفته صابری، عامل مهم دیگر، ضعف مهارت حل مسئله است. اختلاف در هر خانواده‌ای ممکن است شکل بگیرد، اما مسئله اصلی نحوه مواجهه با آن است. زمانی که افراد توانایی گفت‌وگو، مذاکره، شنیدن طرف مقابل و پیدا کردن راه‌حل مشترک را نداشته باشند، یک مسئله می‌تواند از یک اختلاف محدود به بحرانی جدی تبدیل شود.
در پرونده پونک، موضوع ارث و دارایی در روایت منتشرشده از تحقیقات مطرح شده است. اختلاف مالی نیز می‌تواند در روابط خانوادگی به عاملی جدی برای تعارض تبدیل شود، به‌خصوص زمانی که فرد احساس کند حق او نادیده گرفته شده یا دیگری سهم بیشتری از منابع خانوادگی برده است. با این حال، از نگاه روان‌شناختی نمی‌توان مشکلات اقتصادی یا اختلاف بر سر ارث را به‌تنهایی علت چنین جنایت‌هایی دانست.
صابری نیز با اشاره به مشکلات اقتصادی، تأکید دارد که فشارهای مالی می‌توانند زمینه تعارض را تشدید کنند، اما در کنار آن باید مجموعه‌ای از عوامل فردی و خانوادگی را نیز در نظر گرفت. مسئله فقط «پول» نیست؛ بلکه نحوه مواجهه فرد با ناکامی، احساس محرومیت، اختلاف، خشم و ناتوانی در پیدا کردن راه‌حل نیز اهمیت دارد.
از سوی دیگر، توجه به این پرونده‌ها نباید تنها پس از وقوع جنایت صورت گیرد. اگر قرار باشد با قتل‌های خانوادگی مقابله شود، بخشی از راهکار باید پیش از رسیدن تعارض به مرحله خطرناک دنبال شود. آموزش مهارت حل مسئله، کنترل خشم، گفت‌وگو، تحمل اختلاف و مراجعه به متخصص در زمان مناسب، می‌تواند در کاهش شدت برخی تعارض‌ها نقش داشته باشد.
از همین رو، قتل‌های خانوادگی را باید همزمان از دو زاویه دید؛ یک زاویه، پرونده قضایی و جنایی است که مسئولیت افراد و جزئیات وقوع جرم را بررسی می‌کند و زاویه دیگر، نگاهی روان‌شناختی و اجتماعی است که می‌پرسد چه عواملی باعث می‌شوند تعارض در نزدیک‌ترین روابط انسانی، به جای حل شدن، به خشونت برسد. پاسخ به این پرسش می‌تواند مسیر پیشگیری را روشن‌تر کند؛ مسیری که از آموزش مهارت‌های ارتباطی و حل مسئله آغاز می‌شود، با تقویت فرهنگ گفت‌وگو و مراجعه به متخصص ادامه پیدا می‌کند و در سطح اجتماعی، نیازمند کار مستمر رسانه‌ها و نهادهای فرهنگی است. چراکه پیشگیری از خشونت خانوادگی، تنها به بعد از وقوع حادثه مربوط نیست؛ بخش مهم آن، ساختن روابطی است که در آنها اختلاف، پیش از آنکه به نقطه بی‌بازگشت برسد، امکان گفت‌وگو و حل شدن داشته باشد./ آرمان امروز