فلرهای عراق جایگزین گاز ایران

معاونت امور بین‌الملل و بازرگانی وزارت نفت در گزارشی به بررسی چشم‌انداز تولید گاز و توسعه پروژه‌های گازی کشور عراق پرداخته‌است. عراق اعلام‌کرده است که روند توسعه پروژه‌های گازی «الغراف و ناصریه» را تسریع می‌کند و قصد دارد تا اوایل سال‌۲۰۲۷ به ظرفیت تولید روزانه ۲۰۰‌میلیون فوت‌مکعب گاز دست‌یابد. این گزارش معتقد است؛ این اقدام در ظاهر پروژه‌ای فنی با هدف مهار گازهای همراه و افزایش تولید برق است، اما در عمل در بستری گسترده‌تر از تحولات منطقه‌ای و بین‌المللی معنا می‌یابد.

عراق از نظر ذخایر و ظرفیت بالقوه گازی، کشوری برخوردار به‌شمار می‌آید. با وجود دسترسی به فناوری و شرکای بین‌المللی، این کشور در سال‌های گذشته بخش قابل‌توجهی از گازهای همراه نفت را سوزانده و از منافع اقتصادی آن محروم ‌مانده‌‌است. عراق تا همین اواخر، پس از روسیه، دومین کشور بزرگ جهان از نظر سوزاندن گاز بود و سالانه‌‌میلیاردها مترمکعب گاز را هدر می‌داد؛ درحالی‌که همین منابع می‌توانست برای تولید برق، توسعه صنایع پتروشیمی و حتی صادرات استفاده شود. پروژه‌های «الغراف و ناصریه» نیز سابقه‌ای چندساله دارند و قرار بود مدت‌ها پیش به بهره‌برداری برسند، اما ملاحظات سیاسی و نبود اراده اجرایی کافی سبب تاخیرهای مکرر در اجرای آنها شده‌بود.

تلاش بغداد برای کاهش مشعل‌سوزی

برآوردهای رسمی نشان می‌دهد ذخایر گازی جنوب عراق حدود ۳.۵تریلیون مترمکعب، معادل تقریبا ۱.۵درصد ذخایر گاز جهان است و این کشور را در جایگاه دوازدهم دارندگان ذخایر گاز جهان قرار می‌دهد. حدود سه‌چهارم این حجم را گازهای همراه تشکیل می‌دهند، با این‌حال «آژانس بین‌المللی انرژی» منابع نهایی قابل‌استحصال عراق را نزدیک به ۸‌تریلیون مترمکعب برآورد‌کرده که حدود ۳۰‌درصد آن، گاز غیر‌همراه است.

در شمال این کشور نیز وزارت منابع طبیعی اقلیم کردستان، ذخایر اثبات‌شده گاز را حدود ۰.۷تریلیون مترمکعب و منابع اثبات‌نشده را تا ۵.۶تریلیون مترمکعب، معادل حدود ۳‌درصد ذخایر جهانی برآورد‌کرده است. این ارقام به‌طور کلی معتبر تلقی می‌شوند، به‌گونه‌ای که سازمان زمین‌شناسی آمریکا حجم منابع کشف‌نشده در کمربند زاگرس را که بخش بزرگی از آن در اقلیم کردستان قرار دارد حدود ۱.۵تریلیون مترمکعب تخمین‌زده است، بنابراین نخستین تلاش‌ها برای کاهش فاصله میان گازهای سوزانده‌شده و گازهای بازیافت‌شده نیز بر همین مناطق متمرکز بود.

در سال‌۲۰۱۸ وزارت نفت عراق به توافقی کلی با شرکت «بیکر هیوز» دست‌یافت تا روزانه حدود ۲۰۰‌میلیون فوت‌مکعب گاز همراه از میدان‌های الغراف، ناصریه و چند میدان در شمال بصره جمع‌آوری شود. شرکت «بیکرهیوز» همچنان شریک اصلی این پروژه است و در کنار آن، شرکت دولتی گاز جنوب عراق و شرکت «مهندسی، ساخت‌وساز نفت چین» نیز مشارکت دارند. بر اساس توافق اولیه، اجرای این پروژه باید هم‌زمان با افزایش تولید نفت از این میدان‌ها انجام شود. برای نمونه، در میدان «الغراف» برنامه‌ افزایش تولید روزانه از حدود ۹۰‌هزار بشکه به سطح هدف‌گذاری‌شده ۲۳۰‌هزار بشکه مدنظر بود؛ برنامه‌ای که تحت‌مدیریت مشترک شرکت‌های ژاپنی «ژاپیکس»، «پتروناس» و شرکت نفت شمال عراق تعریف ‌شده بود.

بر اساس اعلام وزارت نفت عراق، فاز‌نخست پروژه «بیکرهیوز» شامل استقرار یک سامانه پیشرفته فرآورش گاز در مجتمع یکپارچه گازطبیعی «ناصریه» برای نم‌زدایی و فشرده‌سازی گازهای مشعل‌ و تولید روزانه بیش از ۱۰۰‌میلیون فوت‌مکعب گاز بود. فاز‌دوم نیز توسعه این مجتمع به یک واحد کامل «مایعات گازی طبیعی» با ظرفیت بازیافت روزانه ۲۰۰‌میلیون فوت‌مکعب گاز خشک، «ال‌پی‌جی» و میعانات پیش‌بینی شده‌بود. تمامی این تولیدات برای تامین برق داخلی درنظر گرفته‌شده بود و برآوردها نشان می‌داد مهار گازهای سوزانده‌شده تنها از این دو میدان می‌تواند حدود ۴۰۰‌مگاوات برق به شبکه عراق اضافه کند. زمان‌بندی اجرای پروژه ۳۰ ماه اعلام‌شده بود؛ به این معنا که این طرح باید حدود چهار سال‌پیش به پایان می‌رسید.

پشت‌پرده اصرار برای تسریع پروژه‌های گازی عراق

تکمیل‌نشدن این پروژه تا امروز نشان می‌دهد حتی با وجود تلاش‌های جدید، حذف وابستگی بلندمدت عراق به واردات گاز با عدم‌قطعیت‌های جدی همراه است. بغداد سال‌هاست به راهکارهای فنی، ذخایر مورد‌نیاز و منطق اقتصادی مهار گاز به‌جای سوزاندن آن دسترسی دارد. آنچه اکنون می‌تواند به محرک اصلی تغییر تبدیل شود، افزایش فشارهای خارجی و محدود‌شدن گزینه‌های سیاسی پیش‌روی دولت عراق است. با حرکت واشنگتن به‌سوی حذف معافیت‌هایی که پیش‌تر امکان اتکای بغداد به واردات انرژی را فراهم می‌کرد، هزینه تعویق اجرای این پروژه‌ها، دیگر تنها به‌معنای از دست‌دادن درآمد نیست، بلکه می‌تواند ثبات کلی اقتصاد عراق را با چالش‌های جدی مواجه سازد. ایران طبق دو قرارداد گازی با عراق(بغداد و بصره) از ژوئیه ۲۰۱۷ به این کشور گاز صادر‌کرده است.

با توجه به نیاز عراق به گاز طبیعی برای مصارف نیروگاهی، قرارداد فروش گاز ایران به بغداد در تیرماه سال‌۱۳۹۲ در بغداد امضا شد. همین‌طور قرارداد انتقال گاز طبیعی ایران به بصره، آبان‌ماه سال‌۹۴ در تهران امضاشده بود. آن‌طور که مجید چگنی، مدیرعامل قبلی شرکت ملی گاز در فروردین سال‌۱۴۰۳ عنوان کرده‌بود ایران طی این دو قرارداد حدود ۵۲‌میلیارد مترمکعب گاز به ارزش ۱۵‌میلیارد دلار به عراق صادر کرد.با پایان‌یافتن این دو قرارداد در همان سال ‌یک قرارداد ۵ سال‌دیگر هم بین ایران و عراق بسته شد.

تمدید قرارداد صادرات گاز ایران به عراق به مدت پنج سال (چهارشنبه، هشتم فروردین‌ماه ۱۴۰۳) بین مجید چگنی، مدیرعامل سابق شرکت ملی گاز ایران و زیاد علی فاضل، وزیر وقت برق عراق در بغداد امضا شد. بر مبنای این قرارداد به‌منظور تامین نیاز داخلی، حجم صادرات گاز به عراق در دوره‌گرم و سرد سال‌متغیر خواهد بود. عراق روزانه به ۳۵‌هزار‌مگاوات برق نیاز دارد و این کشور تنها ۲۰‌هزار‌مگاوات در روز تولید می‌کند که یک‌سوم این برق با گاز وارداتی از ایران تامین می‌شود. در مجموع تسریع پروژه‌های گازی اخیر در عراق را نباید تنها به‌عنوان یک تحول فنی درنظر گرفت، این اقدام به‌معنای تلاش برای بازتعریف مسیر توسعه گاز عراق در شرایط جدید ارزیابی می‌شود؛ مسیری که موفقیت آن بیش از هر چیز به تداوم اجرا، ثبات تصمیم‌گیری و توان عبور از موانع اجرایی وابسته خواهد بود./دنیای اقتصاد