برق ایران در یک نگاه؛ کجای جهان ایستاده‌ایم؟
بر اساس آخرین گزارش شرکت توانیر (منتهی به ۱۳ شهریور ۱۴۰۵)، ظرفیت نامی نیروگاه‌های کشور به ۱۰۲ هزار و ۱۶۶ مگاوات رسیده است. ایران از نظر ظرفیت تولید برق در رتبه شانزدهم جهان قرار دارد و در میان کشورهای منطقه، یکی از بالاترین ظرفیت‌های نصب‌شده را داراست. همچنین شبکه برق ایران برای بیست و یکمین سال متوالی بدون خاموشی گسترده و فروپاشی سراسری، پایداری خود را حفظ کرده است.
اما مقایسه شاخص های سرانه ای، تصویر دقیق‌تری ارائه می‌دهد. بر اساس آخرین آمار برآوردی سال 1404، سرانه مصرف برق هر ایرانی در سال حدود 4.01 مگاوات‌ساعت بوده، در حالی که میانگین جهانی بر اساس آمارهای اولیه سال 2025 میلادی، حدود 3.86 مگاوات‌ساعت است. برای درک بهتر مقدار مصرف سرانه در ایران، 4.01 مگاوات ساعت معادل کارکرد یک کولر گازی 2 کیلوواتی به مدت 2000 ساعت ( حدود 84 روز ) می باشد. برای مقایسه سرانه مصرف ایران با کشورهای دیگر بر اساس داده های مقدماتی گزارشات سال 2025(حدودی)، به عنوان مثال ترکیه 3.89 ،آلمان ۶.۱۹ ، ژاپن ۸.۳۷ ، مصر 2.08 ، هند 1.54 و پاکستان 0.64 مگاوات‌ساعت مصرف سرانه سالانه شده است. به هر حال این ارقام نشان می‌دهد ایران در گروه کشورهای با مصرف متوسط رو به بالا قرار دارد و ضرورت مدیریت مصرف و بهره‌وری انرژی، یک واقعیت و ضرورت انکارناپذیر است.
ترکیب نیروگاهی ایران؛ از حرارتی‌ها تا انرژی‌های پاک
ظرفیت نامی نیروگاه‌های کشور که در شهریورماه ۱۴۰۵ به حدود ۱۰۲ هزار و ۱۶۶ مگاوات رسیده است، با ترکیب نیروگاه‌های حرارتی شامل بخاری، گازی و سیکل ترکیبی و با سهمی نزدیک به ۷۸ درصد بوده، که همچنان ستون اصلی تأمین برق کشور می باشد و نوع تجدیدپذیر با احتساب نیروگاه‌های برقآبی بزرگ و کوچک، حدود ۱۸ درصد ظرفیت نصب‌شده را به خود اختصاص داده است. سهمی که نشان‌دهنده ظرفیت مهم ایران در توسعه انرژی‌های پاک است. همچنین نیروگاه اتمی حدود یک درصد و نیروگاه‌های تولید پراکنده و دیزلی نیز نزدیک به ۳ درصد از ظرفیت نیروگاهی کشور را تشکیل می‌دهند. این ترکیب نشان می‌دهد که مسیر آینده صنعت برق، در کنار حفظ و ارتقای توان نیروگاه‌های حرارتی، بر توسعه انرژی‌های تجدیدپذیر، به‌ویژه خورشیدی و بادی، و افزایش تنوع و تاب‌آوری سبد تولید برق استوار خواهد بود.
از ۱,130 به ۵,۸۳۶ مگاوات؛ جهشی که در ۴۰ سال گذشته بی‌سابقه بود
یکی از شاخص‌ترین دستاوردهای دولت چهاردهم، جهش در توسعه انرژی‌های تجدیدپذیر غیربرقآبی است. ظرفیت نصب‌شده نیروگاه‌های تجدیدپذیر غیربرقآبی کشور (شامل خورشیدی، انشعابی، بادی، زیست توده ) از حدود ۱,130 مگاوات در ابتدای دولت (مرداد ۱۴۰۳) به ۵,۸۳۶ مگاوات در شهریور ۱۴۰۵ رسیده است. این یعنی این بخش از ظرفیت تجدیدپذیرهای غیر برقآبی در دو سال اخیر حدود 5.2 برابر رشد داشته است.
نیروگاه خورشیدی؛ پیشتاز مطلق در سبد تجدیدپذیرها
در ترکیب تجدیدپذیرهای غیر برقآبی کشور، خورشیدی با سهم حدود 91 درصد، پیشتاز مطلق است. از مجموع ۵,836 مگاوات ظرفیت تجدیدپذیر غیر برقآبی حدود 5314 مگاوات به نیروگاه‌های خورشیدی اختصاص دارد. پس از آن، بادی با ۳۷۲ مگاوات، برقآبی کوچک با ۱۰۳ مگاوات، توربین انبساطی با ۲۶ مگاوات و زیست‌توده با ۲۲ مگاوات قرار دارند. این در حالی است که در ابتدای دولت چهاردهم، ظرفیت خورشیدی کشور حدود 700 مگاوات بود. به عبارت دیگر ظرفیت نیروگاه خورشیدی کشور در این دو سال نزدیک به 7.6 برابر شده است. استان مرکزی با ۹۱۲ مگاوات ظرفیت تجدیدپذیر، پیشتاز کشور است. پس از آن، اصفهان با ۶۱۳ مگاوات،یزد با ۴۸۲ مگاوات و کرمان با ۳۷۸ مگاوات در رتبه‌های بعدی قرار دارند.
شاید بپرسید ۵,۸۳۶ مگاوات برق تجدیدپذیر یعنی چه؟ برای درک بهتر، بیائیم یک محاسبه ساده انجام دهیم. یک مجموعه (پکیج) خورشیدی ۵ کیلوواتی روی پشت‌بام یک خانه، سالانه حدود ۸,۰۰۰ تا ۱۰,۰۰۰ کیلووات‌ساعت برق تولید می‌کند که به‌طور متوسط برای تأمین برق یک خانه معمولی ایرانی کافی است. با این حساب، ظرفیت ۵,۸۳۶ مگاواتی تجدیدپذیرها معادل برق مورد نیاز حدود 4 میلیون خانوار ایرانی است؛ یعنی اگر هر خانوار به‌طور متوسط ۳ تا ۴ نفر جمعیت داشته باشد، این ظرفیت می‌تواند برق حدود ۱۴ میلیون نفر را تأمین کند. از منظر محیط‌زیستی نیز این ظرفیت جدید سالانه حدود ۲۹۰ میلیون لیتر آب صرفه‌جویی می‌کند، حدود ۳۰۰ میلیون مترمکعب در مصرف گاز طبیعی صرفه جویی می کند( معادل سوخت نیروگاه حرارتی برای تولید این میزان انرژی) و از انتشار حدود ۶۵ میلیون تن دی‌اکسیدکربن جلوگیری می‌نماید.
سرعت احداث، ۹ برابر شده است
یکی از شاخص‌ترین دستاوردهای این دوره، افزایش سرعت احداث نیروگاه‌های خورشیدی است. در سال ۱۴۰۳، ساخت یک نیروگاه ۱ مگاواتی حدود ۹ تا ۱۰ ماه زمان می‌برد. اما امروز، همان نیروگاه‌ها در کمتر از ۴۰ روز به بهره‌برداری می‌رسند. این یعنی سرعت توسعه، حدود ۹ برابر شده است. در برخی مقاطع اخیر، نرخ افزودن ظرفیت به ۸۰۰ مگاوات در یک دوره رسیده که در تاریخ توسعه تجدیدپذیرهای ایران بی‌سابقه بوده است.
مشارکت مردمی؛ ۴۸ هزار واحد خورشیدی روی پشت‌بام‌ها
یکی از زیباترین جلوه‌های این جهش، مشارکت مستقیم مردم در تولید برق است. بر اساس آخرین گزارش ساتبا ( مرداد ماه 1405)، ظرفیت تجمیعی نیروگاه‌های خورشیدی مقیاس کوچک کشور به ۴۸۳ مگاوات در قالب ۴۸ هزار واحد خورشیدی رسیده است. از این میان، ۳۴,۶۸۷ نیروگاه ۵ کیلوواتی حمایتی با مجموع ظرفیت ۱۷۳ مگاوات به شبکه متصل شده‌اند. همچنین در حوزه ادارات دولتی، ۳,۵۲۸ نیروگاه با ظرفیت ۳۶ مگاوات راه‌اندازی شده است. این یعنی هر شهروند ایرانی می‌تواند با نصب یک پکیج کوچک خورشیدی روی پشت‌بام خانه‌اش، هم برق مصرفی خود را تأمین کند و هم مازاد آن را به شبکه بفروشد.
چالش‌ها؛ آنچه بر صنعت برق گذشت …
صنعت برق در این دو سال با مجموعه‌ای از چالش‌های هم‌زمان دست‌وپنجه نرم کرد. خشکسالی ضربه سنگینی به تولید برقآبی وارد کرد؛ به‌طوری که ذخایر مفید نیروگاه‌های بزرگ برقآبی از حدود 9 میلیارد مترمکعب در سال آبی ۱۴۰۲-۱۴۰۳ به حدود 4 میلیارد مترمکعب در سال ۱۴۰۴-۱۴۰۳ کاهش یافت؛ رقمی معادل کاهش ۵۴ درصدی. تحریم‌ها دسترسی به تجهیزات مدرن نیروگاهی را با اختلال جدی مواجه کرده بود و حملات به زیرساخت‌ها در جنگ های تحمیلی اخیر نیز از دیگر چالش‌های این دوره بود؛ به‌طوری که بخشی از ظرفیت شبکه از مدار خارج شد. در کنار همه اینها، افزایش سالانه تقاضا به‌طور متوسط حدود ۴ تا ۵ درصد، فشار مضاعفی بر شبکه وارد می‌کرد.
کاهش پیک با وجود رشد تقاضا
در سالجاری پیک مصرف با کاهش ۲.۱ درصدی نسبت به سال قبل به ۷۵,۸۵۱ مگاوات رسید، در حالی که حداکثر توان تولیدی با رشد ۱.۵ درصدی به ۶۵,۸۱۸ مگاوات افزایش یافت. این موفقیت حاصل مدیریت هوشمندانه مصرف و پاسخگویی بار صنایع است. کاهش پیک بار در شرایطی که تعداد مشترکان و رشد اقتصادی همچنان صعودی است، نشان می‌دهد مدیریت تقاضا به‌مرور در کنار توسعه ظرفیت، به یکی از ارکان اصلی پایدارسازی شبکه تبدیل شده است.
چالش سوخت؛ ضرورت هماهنگی راهبردی
در سالجاری مصرف گاز نیروگاه‌ها نسبت به مدت مشابه سال قبل ۸.۵ درصد کاهش و مصرف نفت‌کوره ۳۵.۳ درصد افزایش یافته است. این تغییرات، ضرورت هماهنگی راهبردی با وزارت نفت برای تأمین پایدار گاز در فصول گرم و سرد سال را بیش از پیش برجسته می‌کند و نشان می‌دهد امنیت و تأمین سوخت، کماکان مهم‌ترین گلوگاه سیستم است.
صنعت برق ایران با وجود همه فشارها، از یک دوره بحرانی عبور کرده و در مسیر تحول ساختاری گام برمی‌دارد. نیروگاه های خورشیدی با سهم بیش از 91 درصدی از ظرفیت تجدیدپذیر و رشد نزدیک به 7.6 برابری در دو سال اخیر، به پیشتاز این تحول تبدیل شده‌اند. جهش 5.2 برابری ظرفیت تجدیدپذیر غیربرقآبی و ۱۴۷ درصدی رشد تولید آنها نسبت به سال قبل، نشان‌دهنده عزم جدی برای کاهش وابستگی به سوخت‌های فسیلی است. مسیر روشن است؛ آنچه اکنون اهمیت دارد، تداوم سرمایه‌گذاری، رفع گلوگاه سوخت و هوشمندسازی شبکه برای عبور کامل از ناترازی است.
