طالقانی، مردی که سرمایه‌اش اعتماد مردم بود

وحید استرون :    ۱۹ شهریور سالروز درگذشت مردی است که مردم بیش از آنکه او را چهره ای سیاسی ببیند، فردی مورد اعتماد می دیدیند و این اعتماد نه از دل خیابان جمهوری و مسجد هدایت، بلکه از سال ها در کنار مردم ایستادن سرچشمه می گرفت. آیت‌ا… سیدمحمود طالقانی از شخصیت‌های معاصری است که شناخت او تنها از طریق مرور زندگی سیاسی و مبارزاتی‌اش امکان‌پذیر نیست. طالقانی را باید شخصیتی چندبعدی دانست که در آن، روحانیت، روشنفکری دینی، مبارزه سیاسی، مردم‌گرایی، آزادی‌خواهی، عدالت‌طلبی و توجه به مسائل اجتماعی در کنار یکدیگر قرار گرفته‌اند. بررسی سخنان و عملکرد او، به‌ویژه در سال‌های منتهی به انقلاب و دوره کوتاه پس از آن، نشان می‌دهد که برای او دین صرفاً مجموعه‌ای از احکام فردی نبود، بلکه باید در متن زندگی اجتماعی انسان، در دفاع از عدالت و در مبارزه با ظلم و استبداد معنا پیدا می‌کرد.
یکی از مهم‌ترین ابعاد شخصیتی آیت ا… طالقانی، مبارزه‌جویی و مقاومت در برابر استبداد بود. سال‌های زندان، فعالیت فکری و اجتماعی او را متوقف نکرد. برای او مبارزه صرفاً به معنای مخالفت سیاسی با یک حکومت نبود؛ بلکه مبارزه با فقر، بی‌عدالتی، تبعیض و… محسوب می‌شد. به همین دلیل، شخصیت او در ذهن بسیاری از مردم با مفهوم مقاومت همراه شده است. امام خمینی (ره) نیز پس از درگذشت طالقانی، از سال‌های مبارزه، زندان و مجاهدت او یاد کرد و لقب «ابوذر زمان» را برای او به کار برد؛ تعبیری که نشان‌دهنده جایگاه مبارزاتی و عدالت‌خواهانه طالقانی در آن دوره است. در کنار مبارزه‌جویی، مردم‌گرایی یکی از ویژگی‌های اساسی طالقانی بود. نخستین نماز جمعه تهران پس از انقلاب که در پنجم مرداد ۱۳۵۸ به امامت او برگزار شد، نمونه روشنی از رابطه او با مردم بود. اهمیت این نماز فقط در آغاز دوباره یک مراسم مذهبی نبود؛ بلکه طالقانی تلاش داشت نماز جمعه را به فضایی برای آگاهی، گفت‌وگو و طرح مسائل جامعه تبدیل کند. او روحانی‌ای نبود که خود را در جایگاهی جدا از مردم تعریف کند. حتی در سخنان سیاسی خود نیز بر این موضوع تأکید داشت که انقلاب متعلق به یک گروه خاص نیست و مردم باید در سرنوشت خود نقش داشته باشند.
طالقانی در سخنان خود بر حقوق مردم و حق آنان برای مشارکت در تعیین سرنوشت تأکید می‌کرد. او بر حقوق مردم در تعیین سرنوشت خود تأکید شده است؛ مسئله‌ای که نشان می‌دهد آزادی برای او صرفاً یک مفهوم سیاسی وارداتی نبود، بلکه می‌توانست از درون اندیشه دینی نیز قابل دفاع باشد.
روحانیِ مردم و منتقدِ قدرت
اگر بخواهیم شخصیت طالقانی را در یک جمله خلاصه کنیم، شاید بتوان گفت او «روحانیِ مردم و منتقدِ قدرت» بود؛ شخصیتی که دین را از جامعه جدا نمی‌کرد. اگر امروز زنده بود، احتمالاً همچنان بر چند اصل اساسی تأکید می‌کرد: عدالت اجتماعی، کرامت انسان، حق مردم در تعیین سرنوشت، مبارزه با فساد و تبعیض، گفت‌وگو با مخالفان و منتقدان، توجه به معیشت مردم و حفظ استقلال کشور. البته نمی‌توان او را با معیارهای سیاسی امروز به طور کامل بازسازی کرد، اما می‌توان گفت آنچه در شخصیت او بیش از همه قابلیت انتقال به زمان حاضر دارد، نه یک موضع سیاسی مشخص، بلکه «روش مواجهه او با جامعه و قدرت» است: دین در کنار مردم، قدرت در خدمت مردم و سیاست همراه با اخلاق و مسئولیت.
از این منظر، اهمیت طالقانی برای امروز تنها در خاطره تاریخی او نیست. پرسش اصلی این است که اگر یک روحانی مبارز و مردم‌گرا که همزمان با دین، آزادی، عدالت و مسئولیت اجتماعی درگیر بود، امروز در میان ما حضور داشت، در برابر فاصله‌های اجتماعی، مشکلات اقتصادی، کاهش اعتماد عمومی و چالش‌های سیاسی چه می‌کرد. پاسخ قطعی به این پرسش ممکن نیست، اما میراث فکری او می‌تواند ما را به سمت یک پاسخ احتمالی هدایت کند: «شنیدن صدای جامعه، دفاع از کرامت انسان و تلاش برای اصلاح امور از مسیر گفت‌وگو، عدالت و مشارکت مردم.»
طالقانی؛ سرمایه اجتماعی بود
نخستین نماز جمعه تهران در پنجم مرداد ۱۳۵۸، جایی که آیت ا… طالقانی صرفاً یک روحانی پشت تریبون نبود، بلکه شخصیتی بود که بخش‌های زیادی از جامعه به او اعتماد داشتند، این اعتماد از ارکان رسمی و جایگاه سیاسی او نمی‌آمد؛ از صداقت، نزدیکی به مردم، و زبان قابل فهم او شکل گرفته بود. اعتماد عمومی معمولاً زمانی شکل می‌گیرد که مردم میان گفتار و رفتار یک شخصیت فاصله زیادی نبینند. طالقانی سال‌ها پیش از انقلاب هزینه مواضع خود را داده بود؛ زندان رفته بود و در موقعیتی قرار داشت که نمی‌توانست صرفاً به‌عنوان یک چهره سیاسی تازه‌ظهور شناخته شود. همین سابقه، سخن او درباره عدالت، آزادی و مردم را برای بسیاری باورپذیر می‌کرد.
چهار ضلع اعتماد عمومی را از شخصیت طالقانی استخراج کنیم:
شنیدن مردم: مردم فقط مخاطب سخنرانی نیستند؛ صدای آنها باید در تصمیم‌گیری شنیده شود.
صداقت با جامعه: مسئولان باید بتواند درباره مشکلات واقعی کشور با مردم صریح و با صداقت صحبت کندو زمانی که مردم ببینید که با آنها صادقانه صحبت می شود، خود را در حل مشکلات کشور سهیم می دانند.
فاصله نگرفتن از قدرت: وقتی یک شخصیت بیش از اندازه با ساختار قدرت یکی شود، ممکن است توانایی او برای نمایندگی مطالبات جامعه کاهش پیدا کند. پذیرش تفاوت‌ها: اعتماد فقط میان همفکران ساخته نمی‌شود؛ توان گفت‌وگو با کسانی که متفاوت فکر می‌کنند، بخشی از سرمایه اجتماعی است.
شاید مهم‌ترین میراث طالقانی برای مسئله اعتماد عمومی، نه یک نظریه سیاسی، بلکه شیوه حضور او در جامعه بود. او تلاش می‌کرد هم در کنار مردم باشد و هم نسبت به قدرت مسئولیت و حساسیت داشته باشد. به همین دلیل، پرسش درباره طالقانی امروز در واقع پرسشی درباره خود جامعه ایران است: چه زمانی مردم دوباره به این احساس می‌رسند که صدایشان شنیده می‌شود، مشکلاتشان فهمیده می‌شود و میان آنچه به آنها گفته می‌شود و آنچه در زندگی روزمره تجربه می‌کنند، فاصله‌ای وجود ندارد؟./ آرمان امروز