در این دنیای دیجیتال، ارتباطات آنی و سریع، خلق سبکهای نوین ادبی و دسترسی گسترده به محتواهای فرهنگی، بیش از پیش زبان فارسی را به جهانیان نزدیک کردهاند. کاربران ایرانی و فارسیزبان به مدد شبکههای اجتماعی و پلتفرمهای محتوامحور، هر روز بر تنوع و باروری زبان خود میافزایند؛ از حفظ و معرفی گویشهای محلی گرفته تا تجربههای نوشتاری جدید که میتواند سرآغاز مدارس تازهای در ادبیات دیجیتال باشد.
اما در مقابل این شور و نشاط، سایهای سنگین و نگرانکننده بر زبانمان سنگینی میکند: هجوم بیرویه واژههای بیگانهای که گاه بیمهابای شیفتگی، جایگزین کلمات فارسی میشوند. وجود نوشتار فینگلیش که ناآشنایان با آن را به حیرت وا میدارد، و خطاهای املایی رو به افزایش، همگی صدای هشدارهایی هستند که حتی از سوی کارشناسان حوزه زبان بلند شدهاند.
استادیار جامعهشناسی و استاد ادبیات، دکتر احمد شکرچی در تازهترین همایشها هشدار داده است که سهم زبان فارسی در فضای آنلاین، که سال ۲۰۲۲ حدود ۳.۵ درصد بود، تا سال ۲۰۲۵ به شدت کاهش یافته و به ۱.۲ درصد رسیده است؛ روندی نگرانکننده که در صورت تداوم، زبان فارسی را از شبکه جهانی دانش و فضای دیجیتال به تدریج حذف خواهد کرد. این هشدار که ریشه در واقعیتهای آماری و فرهنگی دارد، زنگ خطری است برای فرهنگ ایرانی و میراثی کهن و سترگ.
از سوی دیگر، همت نهادهای مسئول و فرهنگستان زبان و ادب فارسی نیز قابل توجه است؛ تصویب واژههایی مثل «گرایه» به جای «ترند» اقدامی رو به جلوست، اما این تغییرات رسمی بیاثر میماند اگر بهپای آموزش و فرهنگسازی عمیق نرسد. کارشناسان حوزه فرهنگ معتقدند که بدون همراهی آموزشوپرورش، رسانهها، و اقدامات هدفمند در فضای مجازی، این معادلسازیها مانند قطرهای در اقیانوس باقی خواهد ماند.
مهناز فتاحی، پژوهشگر زبان فارسی، با نگاهی ژرفتر موضوع را چنین شرح میدهد:
«فضای مجازی با شتاب شگفتانگیز خود حجم واژههای بیگانه را افزایش داده و این موضوع امنیت ملی زبان ما را تهدید میکند. هنوز دیر نشده، باید با هوشمندی و سرعت به میدان بیاییم تا تیشه به ریشه فرهنگ ایرانی زده نشود.»
از سوی دیگر، ضعف نظام آموزشی و غفلت از آموزش زبان معیار در مدارس، فضای مجازی را به مکانی برای گسترش ناهنجاریهای زبانی بدل کرده است. دکتر منوچهرزاده، مدرس زبان، معتقد است: «خطاپذیریهای نگارشی در فضای مجازی، بازتاب ناکارآمدی در فرآیند تعلیم و تربیت ماست و بدون اصلاح نظام آموزشی، نمیتوان انتظار بهبود داشت.»
همزمان با این چالشها، نباید از فرصتهای بیبدیل فضای دیجیتال برای توسعه زبان فارسی چشمپوشی کرد؛ توانایی همزمان تحریک حسها از طریق ترکیب کلام، تصویر و صوت بستر مناسبی است برای پیدایش سبکهای نو و بیانهای خلاقانه. بهویژه فناوریهای نوین مانند هوش مصنوعی میتوانند ضمن حفظ اصول زبان فارسی، روند تولید محتوای صحیح، غنی و متناسب را سرعت ببخشند و ابزارهای تصحیح آنلاین را کارآمدتر کنند.
گزارش معروف آکسفورد در سال ۲۰۲۴ این نکته را تایید میکند که رسانههای اجتماعی در تکامل زبان نقش موثری داشتهاند و ورود واژگانی مانند «چتبات»، «هشتگ» و «متاورس» به زبان رسمی، گواهی بر این تحول است. اما آنچه نیازمند توجه ویژه است، حفظ چارچوبهای زبانی و جلوگیری از آلودگیهای ادبی است که باید با مشارکت همه بخشهای جامعه دنبال شود.
در نهایت زبان فارسی، این میراث عظیم فرهنگی، در گذرگاه پیچیده و پرتلاطم فضای دیجیتال، نیازمند مدیریت هوشمندانه و نگاه راهبردی است. راهکاری که بتواند تعادلی استوار میان نوآوری و حفظ ارزشها برقرار کند و این زبان را نه فقط برای امروز، بلکه برای نسلهای آیندۀ ما نیز زنده، پویا و قدرتمند نگه دارد.
#زهرا فاریابی
