سپهر ریاحی: جنگ با توقف انفجارها پایان نمی‌یابد، دود سیاه ممکن است از آسمان کنار برود، اما ترکیبات سمی ناشی از سوختن مخازن نفتی می‌توانند در خاک، منابع آب و زنجیره غذایی باقی بمانند؛ همان‌طور که آلودگی دریاها و سواحل می‌تواند مدت‌ها پس از پایان درگیری، معیشت صیادان و حیات آبزیان را تهدید کند. این همان وجه کمتر دیده‌شده جنگ است؛ تخریبی که نه‌تنها زیرساخت‌ها، بلکه طبیعت و سلامت نسل‌های آینده را هدف قرار می‌دهد. سیدعباس عراقچی، وزیر امور خارجه، در نشست «اکوساید؛ جنایت جنگی خاموش» با تأکید بر ضرورت مقابله حقوقی با تخریب محیط‌زیست در جریان مخاصمات مسلحانه، گفت حقوق بین‌الملل نباید در برابر تخریب محیط‌زیست و نقض حقوق اساسی انسان‌ها بی‌تفاوت باشد. او محیط‌زیست را میراث مشترک بشریت دانست و تأکید کرد که پیامدهای جنگ، از آلودگی آب و خاک تا نابودی زیست‌بوم‌ها، ممکن است سال‌ها و حتی دهه‌ها ادامه پیدا کند. یکی از مهم‌ترین جلوه‌های آسیب زیست‌محیطی جنگ، حمله به تأسیسات نفتی و مخازن ذخیره سوخت در اطراف تهران در اسفند ۱۴۰۴ بود. در پی حملات هفتم مارس ۲۰۲۶، آتش‌سوزی در مخازن نفتی، دود غلیظ و آلاینده‌های ناشی از سوختن فرآورده‌های نفتی را وارد جو کرد. برنامه محیط‌زیست سازمان ملل متحد نیز با استناد به بررسی‌های سنجش از دور، حملات به تأسیسات نفتی در داخل و اطراف مناطق شهری تهران را تأیید کرد و درباره خطرات ناشی از استنشاق دود سمی هشدار داد. اهمیت این اتفاق فقط به آلودگی چندروزه هوا محدود نمی‌شود. سوختن نفت و فرآورده‌های نفتی می‌تواند ترکیبی از ذرات معلق، ترکیبات گوگردی و هیدروکربن‌های خطرناک را آزاد کند. استنشاق این آلاینده‌ها ممکن است دستگاه تنفسی و قلبی‌عروقی را تحت تأثیر قرار دهد و میزان خطر به نوع مواد، غلظت آلاینده‌ها و مدت مواجهه بستگی دارد. مطالعه‌ای که در سال ۲۰۲۶ در نشریه علمی Advances in Atmospheric Sciences منتشر شد، با استفاده از داده‌های ماهواره‌ای، انتشار دی‌اکسید گوگرد ناشی از آتش‌سوزی تأسیسات نفتی تهران را بررسی کرد. این پژوهش از افزایش محسوس غلظت این آلاینده در منطقه در روز هشتم مارس خبر داد. بخش نگران‌کننده ماجرا زمانی آغاز می‌شود که آلاینده‌های منتشرشده در هوا، دوباره به سطح زمین بازمی‌گردند. بارش باران در شرایط وجود ذرات و ترکیبات آلاینده می‌تواند به انتقال بخشی از آنها به سطح خیابان‌ها، خاک و شبکه‌های زهکشی منجر شود. در صورت نفوذ آلاینده‌ها به آب‌های زیرزمینی یا ورود آنها به زمین‌های کشاورزی، احتمال آلودگی منابع آب و محصولات غذایی نیز مطرح می‌شود.
برنامه محیط‌زیست سازمان ملل هشدار داده است که آلودگی ناشی از آتش‌سوزی‌های مهارنشده نفتی ممکن است به خاک و آب منتقل شود، به آب‌های زیرزمینی راه پیدا کند و از طریق محصولات کشاورزی وارد زنجیره غذایی شود. با این حال، تعیین میزان واقعی آلودگی و گستره جغرافیایی آن به نمونه‌برداری میدانی و آزمایش‌های مستقل نیاز دارد. این مسئله برای کشوری مانند ایران که با تنش آبی و فشار بر منابع طبیعی مواجه است، اهمیت بیشتری دارد. آلودگی احتمالی منابع آب و خاک می‌تواند هزینه تأمین آب سالم، پایش محصولات کشاورزی و بازسازی اراضی را افزایش دهد. در چنین شرایطی، خسارت جنگ تنها در هزینه تعمیر یک تأسیسات خلاصه نمی‌شود؛ هزینه‌های سلامت عمومی و احیای محیط‌زیست نیز به آن افزوده می‌شود.
اکوساید؛ ضرورت عبور از ابراز نگرانی
عراقچی، وزیر امور خارجه ایران در سخنان خود بر این نکته تأکید کرد که محیط‌زیست نباید قربانی ملاحظات کوتاه‌مدت نظامی و سیاسی شود. به گفته او، اصول حقوق بین‌الملل بشردوستانه، از جمله تمایز میان اهداف نظامی و غیرنظامی و رعایت تناسب، باید در کنار توجه به آثار مستقیم و بلندمدت عملیات نظامی بر محیط‌زیست مورد توجه قرار گیرند.
البته عنوان‌گذاری یک حمله به‌عنوان «اکوساید» به‌تنهایی به معنای اثبات یک جرم مستقل بین‌المللی نیست؛ مسئولیت حقوقی هر مورد به شواهد، قواعد قابل اعمال و ارزیابی مراجع ذی‌صلاح بستگی دارد. با این حال، پیشنهاد عراقچی برای تقویت سازوکارهای مستندسازی، ارزیابی علمی خسارت‌ها و پاسخگوکردن عاملان، مسئله‌ای اساسی را پیش می‌کشد: چه نهادی باید هزینه بازسازی طبیعت و جبران خسارت به جوامع آسیب‌دیده را بر عهده بگیرد؟ پاسخ به این پرسش به همکاری نهادهای محیط‌زیستی، مراکز علمی و سازمان‌های بین‌المللی نیاز دارد. پایش مستقل هوا، خاک و آب، ارزیابی آلودگی سواحل، انتشار نتایج آزمایش‌ها و تأمین منابع لازم برای پاک‌سازی و بازسازی باید بخشی از برنامه پس از جنگ باشد. جنگ ممکن است با توافق سیاسی یا توقف آتش پایان یابد، اما طبیعت برای ترمیم زخم‌های خود به زمان، دانش و منابع نیاز دارد. اگر خسارت‌های زیست‌محیطی ثبت نشوند و برنامه‌ای برای جبران آنها وجود نداشته باشد، هزینه جنگ بر دوش مردمی باقی خواهد ماند که نه در تصمیم‌گیری برای آغاز آن نقشی داشته‌اند و نه در برابر پیامدهایش مصون هستند. هشدار عراقچی درباره بی‌تفاوت‌نبودن حقوق بین‌الملل، از همین منظر اهمیتی فراتر از یک موضع دیپلماتیک دارد: حفاظت از محیط‌زیست، بخشی جدایی‌ناپذیر از حفاظت از جان انسان‌ها و آینده نسل‌های بعدی است.
خلیج فارس؛ اکوسیستمی آسیب‌پذیر در تیررس بحران
وجه دیگر تخریب محیط‌زیستی جنگ، خطر آلودگی دریاهاست. آسیب به نفتکش‌ها، نشت فرآورده‌های نفتی و اختلال در عملیات مهار آلودگی می‌تواند زیستگاه‌های ساحلی، آبسنگ‌ها، جنگل‌های حرا و منابع غذایی آبزیان را در معرض خطر قرار دهد. در ماه‌های پس از آغاز درگیری‌های منطقه‌ای، گزارش‌هایی نیز از لکه‌های نفتی در آب‌های منطقه منتشر شده است. خبرگزاری رویترز در اوت ۲۰۲۶ از مشاهده لکه‌های نفتی در نزدیکی جزیره قشم و جزیره سیری خبر داد؛ گزارش‌ها همچنین از رسیدن بقایای نفتی به بخش‌هایی از ساحل قشم حکایت داشتند. تعیین دقیق منشأ، میزان آلودگی و سهم هر حادثه در خسارت نهایی به بررسی‌های فنی نیاز دارد. اهمیت این حوادث در آن است که آلودگی نفتی در محیط دریایی به‌سادگی از میان نمی‌رود. نفت می‌تواند سطح آب را بپوشاند، تبادل اکسیژن را مختل کند و به پرندگان دریایی، آبزیان و زیستگاه‌های ساحلی آسیب برساند. در مناطق ساحلی، آلودگی ممکن است فعالیت صیادی، گردشگری و معیشت جوامع محلی را نیز مختل کند. از این رو، امنیت محیط‌زیستی خلیج فارس را نمی‌توان از امنیت دریایی و پیامدهای جنگ جدا دانست./ آرمان امروز
